Vincent van Gogh en Paul Gauguin – een moeizame relatie

Scriptie Algemene Kunstwetenschap, Universiteit Utrecht afd. Kunstgeschiedenis, maart 1966.¹

De scriptie behandelt de relatie tussen Vincent van Gogh en Paul Gauguin, met name in relatie tot Gauguins verblijf in ‘het gele huis’ in Arles, van 23 oktober tot 23 december 1888, op basis van de brieven van Van Gogh.

Vooraf: stellingname ten opzichte van drie onderwerpen die voor het bestuderen van dit onderwerp van belang zijn.

I De komst en het verblijf van Gauguin in Arles (oktober-december 1888).

Is door gebrek aan feiten vaak sterk geromantiseerd. De weergave van Gauguin van de gebeurtenissen in de Mercure de France van 1903 (Charles Morice, ‘Paul Gauguin’, Mercure de France, nr. 116, oktober 1903, pp. 100-135) is zeer onbetrouwbaar, hoewel het vaak in beschrijvingen wordt geciteerd. Hier is zoveel mogelijk uitgegaan van de door Vincent beschreven feiten.

II Wie is de vormer van de stijl van Pont-Aven?

Hier heeft Émile Bernard aanspraak op gemaakt. In de maanden aug.- okt. 1888 waren Bernard en Gauguin samen in Pont-Aven. Wat betreft het theoretisch aspect is Bernard zeker de belangrijkste, maar Gauguin heeft ongetwijfeld ook een rol gespeeld. Dat is van belang voor Vincents kennismaking met deze stijl.

III Synthétisme, Symbolisme of Synthetisch Symbolisme ?

De stijl van '88 is zeker nog geen Symbolisme, maar Synthétisme. De tentoonstelling van '89 werd door de groep zelf ook genoemd ‘Exposition de la groupe impressioniste et synthétiste’. Pas na '90 was er kennismaking met het literair symbolisme van onder andere Mallarmé. Vraag blijft of de term Symbolisme dan op zijn plaats is.

A Kort overzicht van de ontwikkeling van het contact tussen Vincent (V) en Gauguin (G).

De eerste ontmoeting vond plaats in de herfst van 1887 in Parijs en was vermoedelijk vrij oppervlakkig, want kort voor de komst van G schrijft V naar aanleiding van een eventuele komst van Georges Seurat naar Arles. ‘Je dois d'abord chercher à mieux connaître Gauguin.’ Brief 551. En kort na de aankomst van Gauguin, ‘Il est très très intéressant comme homme.’ Brief 557. Van een vriendschap tussen V en G zoals meestal wordt aangenomen, overigens zonder bewijsstukken, is dan waarschijnlijk nog geen sprake. Begin 1888 ruilden V en G schilderijen, op instigatie van V: G kreeg twee schilderijen met zonnebloemen van V, V een tafereel met vrouwenfiguren in Martinique (Les Négresses) van G.²

De eerste brief van G aan V is niet direct aan V gericht, maar dient om hem als tussenpersoon te gebruiken bij het benaderen van broer Theo (brief 466).

V is zeer onder de indruk van de omstandigheden waaronder G leeft. Brief 493 bevat het eerste voorstel om G naar de Midi te laten komen. V laat Theo het voorstel doen omdat deze het ook moet betalen. Kort daarop krijgt hij een brief (496) waarin deze vrij positief op het plan ingaat. Nuchtere reactie van John Russell [schilder uit Australië die V had leren kennen in het atelier van Cormon in Parijs, begin 1886]: ‘It is most good of you to give Mr. Goguin a leg up. Not knowing the man I can't say if he deserves it. I hope so for your sake.’ Brief 501b.

In daarop volgende brieven aan Theo refereert V regelmatig naar het plan, V lijkt geobsedeerd door het idee met G te gaan samenwonen en samenwerken. De enkele brieven die V van G ontvangt stuurt hij door aan Theo.

Brief 494 (6 juni) : ’Je crois bien à la victoire de G. et les autres artistes. Mais entre alors et aujourd'hui il y a longtemps.’

Brief 495 : ‘Je regrette que nous travaillons si loin de l'un de l'autre et que c'était dommage que plusieurs peintres ne s'étaient pas combinés pour une campagne.’

Brief 506: ‘Je pense beaucoup à Gauguin, et aurais beaucoup d’idées pour des tableaux et pour le travail en général.’

Via Theo hoort V dat G het voorstel aanneemt; hij reageert als volgt, ‘Et ceci me semble si certain que deux personnes ayant le même travail doivent pouvoir vivre chez eux avec du pain, du vin et tout le rest.’ Brief 507.

Brief 514 (29 juli): ‘Sache bien que avec Gauguin nous ne devons rien changer à l’idée de lui venir en aide si la proposition est acceptable telle quelle, mais nous avons pas besoin de lui …’

V. ontvangt een brief van Gauguin. ‘Je crois que cela me ferait un changement enorme si G. etait ici.’ Brief 515.

Brief 517: ‘J’ai reçu une lettre de Gauguin dans laquelle il parle de la peinture et se plaint de ne pas encore avoir l‘argent necessaire pour venir ici …’

In augustus 1888: sinds een maand geen bericht. Brief 523. Daarna verschillende brieven waarin V zich afvraagt wat G van plan is. ‘Si Gauguin venait ….’. Verzekert telkens dat als G geen zin heeft hij ook maar niet moet komen. Eindelijk begin oktober bericht dat G pas aan het eind van de maand komt. Brief 549. Vanaf dat moment maakt V eindeloze plannen.

Tijdens het verblijf van G. (23 oktober-23 december 1888) schrijft V minder brieven dan gebruikelijk. Ze zijn doorgaans vrij optimistisch van toon.

Brief 546 (oktober 1988): ‘Le travail n'est pas toujours commode’. In brief 562 (december) schrijft V : C’est un grand artiste et un bien excellent ami.’ ‘Cela me fait énormément du bien d'avoir de la compagnie aussi intelligente que Gauguin et de le voir travailler.’ Brief 563. Wel schrijft hij dat ‘La discussion est d'une electricité excessiveLa discussion est d'une électricité excessive, nous en sortons parfois la tête fatiguée comme une batterie électrique après la décharge.’ Brief 563. G schrijft zelf aan Emile Bernard, ‘V. et moi nous sommes bien peu d'accord en général surtout en peinture.’ Il trouve toujours que j'ai tort de ceci de cela’. In december brengen ze samen een bezoek aan het museum in Montpellier.

V zelf schrijft: ‘Je crois moi que G. s'était un peu découragé de la bonne ville d’Arles, de la petite maison jaune et surtout de moi.’ Brief 565.

Gauguin maakt een zelfportret met op de achtergrond een portret van Emile Bernard en geeft het de titel Les Misérables mee, naar aanleiding van de roman van Victor Hugo over de vagebond Jean Valjean. G schrijft erover aan Émile Schuffenecker : ‘Tête de bandit au premier abord, un Valjean, personifiant aussi un peintre impressioniste déconsidéré et portant toujours une chaîne pour le monde. Aan V.schrijft hij (in vertaling): ‘En deze Jean Valjean, die de maatschappij tegen zich heeft, een uitgeworpene, met zijn liefde, zijn kracht is hij ook niet het beeld van een impressionist van vandaag ? Door hem mijn eigen gelijkenis mee te geven heb je een beeld van mijzelf, zowel als een portret van ons allen, arme slachtoffers van de maatschappij.’

V stuurt zijn eigen portret aan G en schrijft aan Theo, ‘J'ai écrit à G. que s'il m'était permis à moi aussi d'agrandir ma personnalité dans un portrait, j'avais en tant que cherchant à rendre dans mon portrait non seulement moi, mais en général un impressioniste, j'avais conçu ce portrait comme celui d'un Bonze, simple adorateur du Bouddha éternel.’ Brief 545 (ws. september 1888).

Naast de door de maatschappij gekwelde vagebond stelt V het beeld van de priester van Boeddha, die door de dienst aan het bovenmenselijke probeert los te komen van het aardse. Het Boeddhisme was, onder andere door de leer van Schopenhauer, in Frankrijk erg populair geworden.

Ook in de brieven na G's verblijf in Arles komt V verschillende malen op sociale kwesties terug. Hij schrijft: ‘On est comme artiste qu' un anneau dans une chaîne, et qu'on trouve ou qui on ne trouve pas, de cela on peut se consoler.’ Brief 574 (20 januari 1889). Ditzelfde beeld gebruikt G in zijn Racontars d'un rapin van 1902. ‘L'artiste apporte un nouveau maillon à la chaîne commencée.’ Ook schrijft V: ‘Maintenant la société est comme elle est, nous ne pouvons pas désirer, qu'elle s'adopte juste à nos besoins naturels.’

La peinture tropique

Een voorbeeld van naast elkaar voortglijdende meningen is de discussie over la peinture tropique. V ziet in la peinture tropique de toekomst van de schilderkunst en in la peinture du midi daarvan het voorstation. Nauw verbonden met zijn bewondering voor de Japanse kunst en het werk van Delacroix en Fromentin denkt hij daar nieuwe onderwerpen en intensere kleuren te vinden. Daarop zijn al zijn uitspraken aangaande la peinture tropique gebaseerd.

Voor Gauguin is van belang wat men later het Primitivisme heeft genoemd en wat Émile Zola als volgt heeft beschreven: ‘Omdat ze niet in staat waren de dingen te veranderen, zoeken zij hun toevlucht in de geschiedenis van dode eeuwen of in reizen naar andere landen.’ ‘… zij bewonderen de onbeweeglijkheid van het Oosten met hun kinderlijke bewondering voor rijke kleuren.’ Dezelfde opvattingen zijn in die tijd in de literatuur te vinden bij onder andere bij Gustave Flaubert en Pierre Loti.

De verschillen in visie van V en G worden mooi gereflecteerd in hun keuze van verblijfplaats: G kiest Bretagne om het ‘ongecul­tiveerde’ ervan, V kiest Arles om het licht en de kleur.

V schrijft ook: ‘Je suis très très curieux de savoir ce qu'il a fait en Bretagne, mais faire de la peinture riche se fait si difficilement dans la froid et misère.’ Brief 550. ‘G. a une belle et franche et absolument complète imagination du midi, et avec cette imagination-là il va agir dans le nord. Ma foi on en verre peut-être encore des drôles!’ Brief 571.

Over de schilderkunst in het Zuiden schrijft V aan John Russell, naar aanleiding van werk van de schilder Alphonse Monticelli (brief 477a) : ‘But gives us something passionate and eternal - the rich colour and rich sun of the glorious South in a true colourist way parallel by 'contraste simultané' of colours and their dérivations and harmonies and not by forms or lines in themselves as the ancient artists did by pure forms Greeks and Michelangelo or by pure line or delinéation Rafaël, Mantegna, Venetian primitifs (Botticelli, Cimabue, Giotto, Bellini). Contrariwise the thing undertaken by P. Veronese and Titian - colour. The thing undertaken by Velazquez and Goya to be continued - and more fully or rather more universally done by the more universal knowledge we have and possess of the colours of the prism and their properties.’ Brief 500. ‘Ceque dit Pissarro est vrai, il faudrait hardiment exagerer les effets que produisent par leur accords or leur désaccords les couleurs.’

G schrijft aan Emile Bernard : ‘Je suis un peu de l'avis de Vincent, l'avenir est aux peintres des tropiques qui non pas été encore peints et il faut du nouveau comme motifs.’

Brief 538. ‘Même à partir d'Arles vous trouverez les belles oppositions des rouges et des verts, des bleus et des oranges, du souffre et du lilas. Et tous les vrais coloristes devront en venir-là, à admettre qu'il' existe une autre coloration que celle du Nord.’ Brief 555. ‘Qu'une nouvelle école coloriste prendra racine dans le midi j'y crois, voyant de plus en plus que ceux du nord se fondent plûtôt sur l'habilité de la brosse et l'effet dit pittoresque que sur le désir d'exprimer quelque chose pour la couleur même.’

‘Ici j'ai trouvé vrai ce que m'écrivait G la simplicité, la décoloré, la grave des grands effets de soleils.’ Brief 559 (november 1888). ‘G. leur dirait certes: allez à Java faire de l'impressionisme. Car G. tout en travaillant dur ici a toujours la nostalgie des pays chauds. On viendrait à Java par exemple avec la préoccupation d'y faire de la cou- leur on verrait un tas des choses nouvelles. Ensuite dans ces pays plus lumineux, sous le soleil plus fort, l'ombre propre ainsi que l'ombre portée des objets et des figures devient toute autre et est tellement colorée que on est tentée à la supprimer tout simplement.’

Vermoedelijk naar aanleiding van hetzelfde gesprek schreef G aan Bernard : ‘Examinez les Japonais qui dessinent pourtant admirablement et vous verrez la vie en plein air et au soleil sans ombres. Ne se servant de la couleur que comme une combinaison de tons, harmonies diverses, donnant l'impressions de chaleur etc. En outre je condisère l'impressionisme comme une recherche tout à fait nouvelle, s'éloignant forcément de tout ce qui est mécanique tel que la photographie etc. … de là je m'éloignerai autant que possible de ce que donne l’illusion d'une chose et l'ombre étant le trompe l'oeil du soleil, je suis porté à la supprimer.’

Als V van Theo hoort dat G naar de tropen gaat, schrijft hij (brief 575): ‘Je crois et je croirais toujours à l'art, à créer aux tropiques, et je crois qu'il serait merveilleux, mais enfin personnellement je suis trop vieux et trop en carton pour y aller.’

Als reactie op het artikel van Albert Aurier in de Mercure de France (1890) schrijft V aan Aurier : ‘Votre article eût été plus juste si traitant la question d'avenir ‘peinture des tropiques’ et la question de couleur vous y eussiez, avant de parler de moi, fait justice pour G. et Monticelli.’

In een van zijn laatste brieven schrijft V (brief 642), ‘Certes l'avenir est bien dans les tropiques pour la peinture soit à Java, soit à la Martinique, le Brésil, ou l'Australie et non pas ici, mais tu sens qu'à moi il ne m'est prouvé que toi, G ou moi soyons les gens d'avenir-là.’

Gauguins schilderstijl

Voor de komst van G in Arles had Vincent geen recent werk van hem gezien, behalve het geruilde schilderij Les Négresses uit 1887 en bovengenoemde zelfportret Les Misérables. Door middel van de brieven van Theo zal hij zich wel een beeld gevormd hebben van zijn werk, want Theo kreeg geregeld werk van G toegestuurd om te verkopen. Vanaf augustus verkreeg V ook inlichtingen over G's werk door middel van de beschrijvingen van Emile Bernard met wie Gauguin in Pont Aven samenwerkte. Die sneed theoretische problemen in zijn brieven aan, die wel ongeveer gelijkluidend zullen zijn geweest aan wat hij later in zijn Souvenirs à Paul Cézanne (1912) schrijft, [hier in Engelse vertaling] ‘…. a desire to found an art that would be of the most extreme simplicity and that would be accessible to all, so as not to practice it individually, but collectively ... This would be the art of our times because of its very simplicity since everything of the seen object has been said already we shall represent it as a whole, the missing parts being filled in by force of habit the accomplishment in painting of that sentence by St. Denis the Aeropagite, the Platonist: The idea is the form of things outside of those things ... since the idea is the form of things taken by imagination, it was necessary to paint not any longer in the presence of the object, but in conjuring the object from the imagination, which had preserved its idea.’

Emile Bernard had samen met Louis Anquetin in Parijs reeds het cloisonnisme ontwikkeld en hierop sluit V waarschijnlijk aan als hij schrijft (brief 470): ‘Je voulais arriver à y mettre des cou­leurs comme dans les vitraux et un dessin à lignes fermes.’ Naar zijn zeggen heeft hij iets dergelijks ook aan Bernard geschreven.

In een latere brief aan Bernard komt hetzelfde voor, naar aanleiding van zijn decoraties voor het atelier - de zonnebloemen, ‘Effects like the stained-glass windows in Gothic churches.’ Een zin als ‘Il faut que j’arrive à la fermeté de couleur’ in brief 497 zou ook uit de correspondentie met Bernard kunnen zijn voortgekomen.

Een van de weinige geschriften van voor 1900, die we van G hebben zijn de Notes sur la Peinture van 1898.

Hij schrijft daarin onder andere: ‘On blâme chez nous les couleurs sans melange à côté les unes de l'autres. Sur ce terrain nous sommes forcément vainqueurs, aidés puissament par la nature qui ne procède pas autrement. Un vert à côté d'un rouge ne donne pas du brun orange comme le mélange mais deux notes vi­brantes. A côté de ce rouge mettez du jaune de chrôme, vous avez trois notes s'enrichissant l'une par l'autre et augmen­tant l'intensité du premier ton: le vert … Les combinaisions sont illimitées. Le mélange des tons donne un ton sale … mais comme la riche nature a bien eu soin de vous les montrer à côté les unes des autres dans un ordre voulu et immuable, comme si chaque couleur naissait l'une de l'autre. Aurez-vous jamais autant de lumière que la nature, autant de chaleur que le soleil? Et vous parler d'exagération, mais comment voulez-vous être exagéré, puisque vous restez au-dessous de la nature? … Il a donc une science d'harmo­nie ? Et à propos le sens du coloriste est justement l'harmo­nie naturelle.’

Helaas is het oncontroleerbaar waar G deze theorieën heeft opgedaan. Maar als we bij V in brief 520 lezen, ‘Car au lieu de chercher à rendre exactement ce que j'ai devant les yeux, je me sers de la couleur plus arbitrairement pour m'exprimer fortement.’ En verderop: ‘Le tableau n'est pas fini ainsi, pour le finir je vais maintenant être coloriste arbitraire’, dan spreekt daaruit een verwante gedachte zonder dat is na te gaan waar deze is ontstaan.

In brief 527 schrijft V dat hij heeft gehoord dat G en Bernard le peinture d'enfant maken. Ik heb deze term verder nergens kunnen ontdekken, het zou kunnen zijn dat hij alleen ter verduidelijking bedoeld is geweest.

Uit enkele passages blijkt dat Vincent zich uit de schriftelijke verhalen een beeld had gevormd van de stijl van Pont-Aven dat niet met de werkelijkheid overeenkwam.

Als hij het zelfportret van G krijgt schrijft hij aan Theo: ‘Moi j'aime fort celui de Bernard. Le G. est plus étudié, poussé loin. Voilà qu’enfin j'ai l'occasion de comparer ma peinture à celle des copain. Il doit redevenir le G plus riche des Négresses.’

G zelf schrijft aan Émile Schuffenecker : ‘J'ai fait un portrait de moi pour V. C’est je crois une de mes meilleures choses: absolument incompréhensible, tellement il est abstrait…’ ‘Le dessin en est tout à fait spécial, abstraction complète. Les jeux, la bouche, le nez sont comme des fleurs de tapis persan personifiant aussi la côté symbolique. La couleur est une couleur loin de la nature; figurez-vous un vague souvenir de la poterie tordue par le grand feu." (Brief LXXLV) Dat V zich een verkeerde voorstelling van G's werk heeft gemaakt blijkt wanneer hij schrijft, (brief 542): ‘Ce que fera G., ce que moi aussi je ferai, cela ce tiendra avec cette oeuvre de Monticelli n'est pas mort, mais vit encore.’ Terwijl G later vanuit Arles schrijft aan Bernard : ‘Au point de vue de la couleur il voit les hasards de la pâte comme chez Monticelli et moi je déteste le tripotage de la facture etc..’

Vlak voor G's komst schrijft V dat hij zo graag indruk op G. wil maken en zo weinig mogelijk zijn invloed ondergaan (brief 556).

Als G in Arles aan komt heeft hij alleen een werk van Bernard bij zich dat V erg mooi vindt. Hij schrijft, ‘... et moi je n'ai pas vu les choses bretonnes. Il m'en a expliqué plusieurs et cela doit être beau.’

Voor het werk, dat G in het begin van zijn verblijf in Arles maakt, gebruikt Vincent uitdrukkingen als ‘très originale’, een term die hij ver­der nooit gebruikt , wat zou kunnen duiden op een wat aarzelen­de houding.

V schrijft in brief 563, ‘La toile de G. Enfants bretons est arrivé … les deux qu'il va t'envoyer d'ici sont trente fois meilleures.’ G zelf schrijft in brief LXXIV: ‘Je viens d'envoyer à Van Gogh deux toiles que je vous engage à aller voir. C'est autre peint simplement sur grosse toile dans la pâte avec des divi­sions de couleurs imperceptibles, cherchant un grand aperçue des choses.’ En V schrijft: ‘Ses deux dernières toiles sont très fermes dans la pâte, il y a du travail au couteau même.’

La maison jaune: decoraties

Voor de komst van G neemt V zich voor het huis te decoreren. Brief 526 en brief 534. (Zie ook: Félix Bracquemond, Du dessin et de la couleur par Bracquemond, peintre et graveur. 1883, p. 191). Iets dergelijks deden ook de kunstenaars in Pont-Aven. V wil er un maison d'artistes van maken. In het atelier hangt hij twee van zijn schilderijen met zonnebloemen. Brief 527

Voor de kamer van G wil hij vier panelen met een jardin de poète maken. Hiertoe wordt hij geïnspireerd door een artikel over Dante, Petrarca en anderen. Brief 539. ‘J'ai lu il y a quelque temps un article sur le Dante, Pétrar­que, Boccace, Giotto, Botticelli, mon dieu, comme cela m'a fait de l'impression en lisant les lettres de ces gens-là.’ En in brief 553 schrijft hij aan G : ‘Ces pays-ci ont déjà vu et le culte de Venus puis les poètes et les artistes de la Renaissance. Là que ces choses ont pu fleurir, l'impres­sionisme le peut aussi.’

‘Pour la chambre où vous logerez j'ai bien expres fait une décoration, le jardin d'une poète. Le banal jardin public renferme des plantes et buissons qui font rêver aux paysages ou l'on se représente volontiers Botticelli, Giotto, Petrarque, Dante et Boccace. Dans la décoration j’ai cherché à démêler l'essentiel de ce qui constitue le caractère immuable du pays. Et j'eusse voulu peindre ce jardin de telle façon que l'on penserait à la fois au vieux poète d'ici (où plutôt d' Avignon) Pétrarque et au nouveau poète d'ici, Paul Gauguin.’

De combinatie van schilderkunst en 'poésie' is niet geheel ongewoon in deze tijd, Baudelaire gebruikt het woord 'poète' geregeld in de zin van scheppend kunstenaar. In zijn Robert Wagner et Tannhauser zegt hij, "Le seul tableau de la vie hu­maine qui soit appelé poétique est celui ou les motifs qui n'ont de sens que pour l’intelligence abstraite font place aux mobiles purement humaine qui gouvernent le coeur. Cette ten­dance est la loi souveraine qui préside à la forme et à la réprésentation poétique’. Bracquemond noemt Poussin 'un grand poète' en Gabriel-Albert Aurier zegt het van Camille Pissarro.

Schilderen uit de herinnering

Als G bij V in Arles is, is er één onderwerp waar hij kenne­lijk elke keer weer op hamert: het werken uit de herinnering. Zoals blijkt uit het citaat uit de Souvenirs van Bernard was dit een van de kernpunten in de theorieën van het Synthétisme. Overigens was dit in het geheel geen nieuwe theorie, maar alleen een die enige tijd verontachtzaamd was.

Reeds Delacroix was van de waarde van het werken vanuit de ‘l'imagination’ overtuigd. Baudelaire schrijft in zijn La vie et l'oeuvre de E.Delacroix : ‘De beste werken zijn die, welke de pure 'imagination' van de kunstenaar uitdrukken. … Kleur is het essentiële element bij het bereiken van de 'imagination'. Ook over 'Mr.G.' schrijft Baudelaire in zijn Le peintre de la vie moderne, dat hij nooit naar model schilderde, maar altijd uit zijn herinnering. Hetzelfde was bekend over Honoré Daumier voor wie V grote bewondering had.

G's eigen motivatie zal ongeveer geklonken hebben als wat hij in '33 schreef, ‘Il est bon pour les jeunes d'avoir un modèle, mais qu'il tirent le rideau sur lui pendant qu'il peignent! Mieux est de peindre de mémoire, ainsi votre oeuvre sera vôtre; votre sensation, votre intelligence et votre âme survivront alors à l'oeil de l'amateur, il va dans son écurie quand il veut compter les poils de son âne et déterminer la place de chacun.’

Onder de indruk van deze gezaghebbende theorieën zal Vincent wel van de waarde van het schilderen uit de verbeelding over­tuigd zijn geweest, hij heeft het ook enkele malen geprobeerd. Brief 560. ‘Mais je ne trouve pas désagreable de chercher à travailler de l'imagination, puisque cela me permet de ne pas sortir. Je sens que pour les travaux d'imagination il faut aussi l'habitude.’ Brief 562. ’G. me donne courage d'imaginer et les choses d' imagination certes prennent un caractère plus mystérieux.’ Brief 565. ‘G. malgré lui et malgré moi m'a un peu démontré qu'il était temps que je varie un peu, je commence à compo­ser de tête, et pour ce travail-là toutes mes études me seront toujours utiles, lorsquelles me rappelleront d'anciennes choses vue.’

Aan zijn zuster Wil schrijft hij ca. 12 november 1888: Mais je me souviens ne pas encore t’avoir dit que mon ami Paul Gauguin, peintre impressioniste, vit maintenant avec moi et que nous sommes très heureux ensemble, il m’encourage beaucoup à travailler souvent en pleine imagination.’ Uit deze laatste zin blijkt dan dat V eigenlijk niet heeft begrepen uit welk principe G het schilderen uit de ver­beelding zo belangrijk vond.

In een brief aan Bernard van december 1889 (brief B21), schrijft V: ‘Lorsque G. était à Arles, une ou deux fois je me suis laissé aller à une abstraction, dans la Berceuse, une Liseuse de romans; et alors l'abstraction me paraissait une voie char­mante. Mais c'est terrain enchanté ça, mon bon!, et vite on se trouve devant un mur.’

Uit de brieven van V blijkt dat eigenlijk pas na 1888 de theorieën van de Synthétisten vast omlijnd worden. Dan pas komen deze begrippen voor in de correspondentie van V. Een van de oorzaken is waarschijnlijk dat de groep Synthétisten met de expositie van ’89 in de openbaarheid treedt. Brief 615. ‘Je croyais que la pensee et non le rêve était notre devoir, que donc j'étais devant leur travail de ce qu'ils se laissent aller à cela.’ ‘Que je voudrais voir les études sur nature de G. et de B., le dernier me parle de portraits qui sans doute me plairaient davantage.’ Brief 643. ‘…. que le portrait d'Arlésienne, fondé rigou­reusement sur votre dessin, vous a plu. J'ai cherché à être fi­dèle à votre dessin respectueusement et pourtant prennent la liberté d'interpréter par le moyen d'une couleur dans le carac­tère sobre et le style du dessin. C'est une synthèse d'Arlé­sienne, si vous voulez.’

Gespreksonderwerpen

Over de in Arles tussen V en G besproken onderwerpen is weinig bekend. V heeft in de brieven van na de periode in Arles wel enkele onderwerpen genoemd, maar omdat niet bekend is hoe G over deze problemen dacht, is een reconstructie van de discussie niet mogelijk. Daarom hier slechts de onderwerpen genoemd.

Degas - genoemd in brief 570. G bewonderde Degas erg vanwege zijn aan zijn eigen stijl verwante schildertrant.

Rembrandt - genoemd in brief 571, V waarschijnlijk met Eugene Fromen­tin, Les maîtres d’autrefois (1876) in de hand. G las weinig en zal van deze theorieën ver­moedelijk weinig begrepen hebben.

Les pêcheurs d'Islande - genoemd in brief 574. Gespreksonderwerp geïnspireerd door de gelijknamige roman van Pierre Loti, van beiden een geliefkoosd auteur.

Pas in V’s laatste brieven is er blijk van enig begrip van wat G en Bernard in Pont-Aven willen bereiken. Wat V in een wat onhandig woordgebruik wil uitleggen, komt overeen met wat we ook in de latere geschriften van G tegenkomen, o.a. in Racontars d'un rapin van 1902.

Brief 607: ‘C'est un peu ca que sentent B. et G. ils ne deman­deront pas du tout la forme juste d'un arbre, mais ils veulent absolument qu'on dise si la forme est ronde où carré et ma foi- il ont raison- exaspéré par la perfection photographique et niaise de certains. Il ne demanderont pas le ton juste des mon­tagnes, mais ils diront, nom de dieu les montagnes étaient-elles bleues alors faitez-y du bleu et n'allez pas me dire que c'était un bleu un peu comme-ci comme-ça, c'était bleu n’est-ce-pas, bon - faites les bleues et c'est assez.

Brief 613: ‘....je me sens beaucoup poussé à chercher du style mais j'entends par là un dessin plus mâle et plus volontaire. Si cela me fera davantage ressembler à Bernard ou Gauguin je n'y pourrais rien. Je sais bien que les études dessinées avec de grandes lignes si noueuses du dernier envoi n'étaient pas ce que cela doit devenir, pourtant j'ose t'engager à croire que dans la paysage on continuera à chercher à masser les choses par le moyen d' un dessin qui cherche à exprimer l'enchevêtre­ment des masses.’

Brief 614: ‘Je ne suis pas admirateur de Christ au jardin des oliviers par exemple, dont il m’envoit croquis … je ne sais mais je crains que ses compositions bibliques me féront désir autre chose.’

Conclusie

Uit alle behandelde onderwerpen blijkt dat de discussie tussen V en G in beginsel was gebaseerd op een niet begrijpen van elkaars uitgangspunten. Een uitlating als in een brief van G aan Bernard vanuit Arles, verbaast dan ook niet, maar doet dit nogmaals deste duidelijker uitkomen. Brief LXXVIII- ‘V. et moi nous sommes bien peu d'accord en général et surtout en peinture. Il admire Daumier, Daubigny, Ziem et le grand Rousseau, tous gens que je ne peux pas sentir. Et par contre il déteste Ingres, Raphaël, Degas tous gens que j'admire. Il aime beaucoup mes tableaux mais quand je les fais, il trouve toujours que j'ai tort de ceci de cela. Il est romantique et moi je suis plûtot porté à un état primitif. Au point de vue de la couleur il voit les hasards de la pâte comme chez Monticelli et moi je déteste le tripotage de la facture etc.’

---

1. De tekst van 1966 is in 2025 door mij licht geredigeerd en van afbeeldingen voorzien. De nummering van de brieven betreft de editie van Jo van Gogh-Bonger, Brieven aan zijn broeder, Deel 3. 1914. In 2001/2002 organiseerden The Art Institute in Chicago en het Van Goghmuseum in Amsterdam de tentoonstelling Van Gogh en Gauguin. Het atelier van het Zuiden met een catalogus. De bevindingen van die tentoonstelling zijn hier niet verwerkt.↩︎
2. Afb. 49, 50, 57 in de tentoonstellingscatalogus van 2001/2002.↩︎