Tulpenkoorts – De feiten

In 2023 presenteerde Museum de Zwarte Tulp in Lisse de tentoonstelling Tulpenkoorts – 1636-1637 – Het Ware Verhaal met het begeleidende boek van Henk Looijesteijn en Annemarie Vels Heijn, Tulpenkoorts – 1636-1637 – Mythe en Werkelijkheid (ISBN 9789464550269). Doel was feiten over de Tulpenkoorts, ook wel Tulpenmanie genoemd, breed bekend te maken en de onware verhalen die veelvuldig de ronde doen te weerleggen.

De Tulpenkoorts was een kortstondige markthausse die duurde van het laatste kwart van 1636 tot begin februari 1637. In die periode werden tulpenbollen verhandeld die nog in de grond zaten, op basis van handgeschreven koopbriefjes. Betalen hoefde pas in de zomer als de tulpenbollen gerooid waren. Termijnhandel dus. In die periode van enkele maanden stegen de prijzen van tulpenbollen extreem, een stijging die aan een eind kwam toen in de week van 3 februari 1637 – om nog steeds onbekende redenen – de markt stagneerde en de handel stil kwam te liggen. De extreem hoge prijzen die in die periode voor tulpenbollen waren geboden, werden uiteindelijk niet betaald omdat na enige tijd werd besloten de koopovereenkomsten te ontbinden of af te maken op een paar procenten van het geboden bedrag. Niemand ging failliet en na enige tijd herleefde de handel in tulpenbollen tegen normale prijzen, hoewel er soms nog hoge prijzen werden betaald voor exclusieve variëteiten. De Tulpenkoorts was voorbij.

In 2007 constateerde Ann Goldgar al, gebaseerd op grondig archiefonderzoek, dat de tulpenmanie een mythe was in haar baanbrekende studie Tulipmania. Money, Honor, and Knowledge in the Dutch Golden Age (Chicago Press, ISBN-13:9780226301259). Helaas bleef het boek in Nederland bleef vrijwel onopgemerkt, ook omdat het niet in het Nederlands werd vertaald. Nog steeds interessant over de Tulpenkoorts is: E.H. Krelage, Bloemenspeculatie in Nederland, 1942.

Veelgebruikte 17^de-eeuwse bronnen voor de verhalen over de Tulpenkoorts zijn:

- Samen-spraeck tusschen Waermondt Ende Gaergoedt nopende de opkomst ende ondergang van Flora. Een boekje in drie delen met een discussie over de tulpenhandel tussen twee fictieve persoonlijkheden met veel informatie over het verloop van de tulpenkoorts en het ineenstorten van de markt. De publicatie bevat ook lijsten van namen van tulpen met prijzen. Het werd voor het eerst uitgegeven in 1637.

- Lijste van eenige Tulpen, verkocht aen de meestbiedende, op den 5 Februarij 1637. Een gedrukt aanplakbiljet met de prijzen die voor tulpenbollen geboden zijn op de veiling van de overleden tulpenkweker Wouter Winckel in Alkmaar. Het drukwerk bevindt zich in de Wageningen University Research Library.

De betrouwbaarheid van deze bronnen is niet te controleren; ze dienen dan ook onder voorbehoud gehanteerd te worden.

-

Een aantal verhalen over de Tulpenkoorts met feiten weerlegd:

Voor de prijs van de tulpenbol kon je geen grachtenhuis in Amsterdam kopen. De hoogste prijs ooit voor een tulpenbol (Admirael van Enckhuizen) geboden, is 5200 gulden (in 1637, ondershands voorafgaande aan de Winckel-veiling in Alkmaar op 5 februari 1637). Een huis aan een van de grachten in Amsterdam kostte in 1636/1637 minstens 30.000 gulden.

*

Hoeveel mensen er bij de tulpenhandel waren betrokken, is niet bekend, maar het waren er nog geen duizend, laat staan duizenden. Er zijn in de archieven geen faillissementen gevonden, want vrijwel alle verkoopovereenkomsten uit de winter van 1636/37 met de hoge prijzen werden ongedaan gemaakt of in der minne geschikt, tegen betaling van een paar procent van de geboden prijs.

Onderzoek (o.a. van Ann Goldgar) heeft uitgewezen dat de deelnemers aan de tulpenkoorts geen arme handwerkslieden waren, maar vooral middenstanders die financieel een stootje konden velen en dus niet aan de aankoop van tulpen failliet gingen.

*

Er is in Hoorn nooit een huis voor drie tulpenbollen verkocht. Voor het huis op de Grote Noord in Hoorn dat ‘De drie tulpen’ heette (in 1755 afgebroken en vervangen door een nieuw pand met een gevelsteen met drie tulpen) zijn in de archieven twee verkoopovereenkomsten te vinden voor het pand, een uit 1632 en een uit 1645, maar van tulpenbollen is geen sprake. Het verhaal van de verkoop in ruil voor tulpenbollen staat beschreven in de aanvulling uit 1740 door Sebastiaan Centen op Theodorus Velius’ Cleyne Chronyk van Hoorn uit 1604. Sebastiaan Centen was een amateurhistoricus met een levendige fantasie. Op de plaats van het huis, aan het Achterom, is nu een nieuwe gevelsteen met drie tulpenbollen ingemetseld, ter herinnering aan het huis dat er ooit stond, een kopie van de steen uit 1755 die zich nu in de collectie van het Westfries Museum in Hoorn bevindt.

*

Zacharias Cornelisz publiceerde in 1636 een gedicht, Clare ontdeckingh der Dwaesheydt der ghener die haer tegenwoordigh laten noemen Floristen, met een tweespraak van Flora en de bloemen waarin wordt getreurd over het feit dat de mooie bloemen nu goudgewin zijn geworden. Als ‘toegift’ plaatst de dichter een lijst met goederen, inclusief een schip om ze te vervoeren, ter waarde van 3000 gulden, waarvoor je nog niet eens één tulpenbol zou kunnen kopen, zo zegt hij. Later is gedacht dat dit over een Viceroy- of Semper Augustus-tulp zou gaan. Zijn gedicht is een overdrijving, want in 1636 was de hoogste prijs ooit voor een tulpenbol betaald 1000 gulden voor een Viceroy, in Velsen. Een Semper Augustus is waarschijnlijk niet of nauwelijks verhandeld.

*

Vrijwel alle Tulpenboeken (boeken met gekleurde tekeningen van tulpen) dateren van 1637 of later. Het zijn geen verkoopcatalogi van handelaren tijdens de tulpenkoorts om aan klanten het aanbod te tonen, zoals vaak wordt gedacht. Waarschijnlijk waren ze bedoeld om het uiterlijk van de mooiste tulpen vast te leggen voor trotse eigenaren. In sommige tulpenboeken staan bij de afbeeldingen de namen van de tulpen vermeld en soms ook bedragen. Dat zijn geen ‘prijskaartjes’ maar vermeldingen van de extreem hoge prijzen die ooit op het hoogtepunt van de tulpenkoorts voor een dergelijke tulp geboden zijn (maar nooit betaald). Schilder en tulpenhandelaar Jacob Marrel, tekenaar van de mooiste tulpenboeken ooit, vermeldt dat hij het doet ‘ter gedachtenis van den spoorloze handel in de jaren 1635, 1636 en 1637’ (p. 1 in zogenaamde Codex LUS in de collectie van Oak Spring Garden Library (Upperville, Virginia)). Zie ook Tulpenboeken.

*

Jan van Goyen, talentvol schilder van mooie landschappen, kocht op 27 januari en 4 februari 1637 tulpenbollen ter waarde van 900 gulden plus twee schilderijen. Dat wilde hij na de stagnatie van de markt begin februari natuurlijk niet betalen. Nog tot 1641 werden daarover rechtszaken gevoerd door de nazaten van de verkoper. Financieel veel riskanter was Van Goyens speculeren in grond en huizen. Na zijn dood in 1656 (dus lang na 1637) liet hij dientengevolge een failliete boedel van maar liefst 18.000 gulden na. De oorzaak daarvan was niet de Tulpenkoorts maar zijn speculatie in onder andere huizen.

*

Echt betrouwbare gegevens over de prijzen van tulpen in 1636/1637 zijn schaars, heel schaars. Daarom wordt in verhalen meestal geput uit minder betrouwbare bronnen als de prijslijst uit 1636/37 in de Saemen-spraeck van Waermondt en Gaergoedt uit 1637 en de lijst met bedragen die geboden werden op de Winckel-veiling in Alkmaar op 5 februari 1637. Op beide lijsten zijn bedragen van vele honderden of duizenden guldens geen uitzondering. Het Tulpenboek in de Collectie Six bevat twee ingeplakte lijstjes met tulpennamen en prijzen, de datering daarvan is onbekend.

Waar of niet waar: één ding is zeker, die hoge prijzen werden dan misschien wel geboden, maar nooit betaald. De afspraak was dat er pas betaald werd als de bollen gebloeid hadden en gerooid waren, dus in de zomer van 1637. Toen was de markt totaal ingestort en waren de meeste verkoopovereenkomsten al afgehandeld voor een paar procenten van de geboden prijs.