Driemaal Pictura – de Schilderkunst

De meeste kunstschilders zijn mannen en toch is de personificatie van de Schilderkunst een vrouw: Pictura! Dat heeft als voordeel dat vrouwelijke kunstenaars zichzelf als Pictura kunnen afbeelden of laten afbeelden. Een van de meest aandoenlijke afbeeldingen van Pictura werd getekend door Gesina ter Borch (1631-1690), dochter van Gerard ter Borch de Oude die zijn loopbaan ooit als kunstenaar begon en zuster van de schilders Gerard, Harmen en Mozes ter Borch, dus werkzaam in een artistieke omgeving.

In 1988 mocht ik een boekje schrijven over de familie Ter Borch bij een tentoonstelling van hun tekeningen in het Rijksprentenkabinet. Het was een fascinerend tentoonstelling, voor het eerst zag ik hoe lieflijk en zorgvuldig al die tekeningen waren, wat een bijzondere uitstraling ze hadden, getuigenis van een hecht, artistiek gezin. Gesina won het voor mij omdat haar tekeningen zo geestig en levendig zijn, met zoveel plezier gemaakt. Maar ook met kennis, kennis van mensen, van geschiedenis, van symboliek. Mijn favoriete tekening was die van Pictura, de eerste tekening in het Kunstboek dat ze in 1660 ging samenstellen en dat op den duur een plakboek werd, een familie-archief, waaraan ze werkte tot 1687. Pictura omdat daaruit blijkt dat Gesina niet zomaar een meisje in een kunstenaarsgezin was dat goed kon tekenen maar dat ze ook nadacht, op de hoogte was van allegorieën en symboliek en die op haar eigen wijze toepaste. Men zegt vaak dat de afbeelding was bedacht door de dichter/toneelschrijver/toneelspeler Hendrik Jordis met wie Gesina bevriend was. Maar zijn beschrijving met toelichting die op de volgende pagina’s van het plakboek lijkt mij niet zozeer een handleiding voor het uitbeelden als wel een beschrijving van het resultaat. Zouden ze het samen hebben bedacht? Mijn collega Ger Luijten schreef een mooi artikel over deze Pictura en nog veel meer Pictura’s in het Bulletin van het Rijksmuseum (36, 1988, nr. 4, pp. 283-314). Maar een precieze beschrijving staat daarin niet.

Gesina’s tekening is een voorstelling vol symbolen, alle met een specifieke betekenis, ook al zijn ze niet allemaal, ondanks de uitleg van Hendrik Jordis, precies te duiden. Links in de lucht een portret van Gesina zelf, opgehouden door twee engeltjes die een lauwerkrans erboven houden. Rechts engeltjes met muziekinstrumenten die Pictura een musicale hulde brengen, maar ook vier soorten poëzie verbeelden: pastorale gedichten, korte gedichten, heldendichten en steekdichten .

Pictura zit achter een schildersezel. Ze draagt dezelfde kleding en dezelfde sieraden als Gesina op haar portret, dus het is aannemelijk dat Gesina zichzelf als Pictura heeft afgebeeld. Maar Pictura heeft zwart haar, zoals beschreven in de Iconologia van Cesare Ripa (in 1644 in het Nederlands vertaald door Dirck Pietersz. Pers) die door Nederlandse schilders veel werd gebruikt bij het uitbeelden van symbolische figuren: ‘met swarte, grove en verspreyde hoofdhayren in verscheydene strengsels gebonden.‘ Haar mond is afgebonden, want de schilderkunst heeft geen woorden nodig. Om haar hals een lange gouden ketting met daaraan een masker, een verwijzing naar de relatie tussen schilderkunst en toneel, beide bootsen de werkelijkheid na. Achter Pictura twee vrouwenfiguren, personificaties van de Dichtkunst en de Geschiedenis, die elk onderwerpen leveren voor de schilderkunst. Op de rok van de Dichtkunst gouden sterren, die symbool staan voor de hemelse inspiratie. Op de grond een kind, goedkeurend bekeken door de Geschiedenis dat op een boek zit en een boek leest. Zijn het geschiedenisboeken die leerzaam zijn voor jonge kinderen? Voor hem een boek met een zon op het kaft, liggend op groene takken, een olijftak en een tak met eikenbladeren, symbolen van overwinning en kracht. Is het een bijbel en is de zon een verwijzing naar God? De bijbel, zo’n belangrijke inspiratiebron voor de schilderkunst. Pictura werkt aan een schilderij met de toren van Babel, die men zich voorstelde als een toren met een spiraalwijs oplopende trap. In Babel begon de tekenkunst, zo schrijft Jordis in zijn tekst, omdat er bij de toren door de zoon van de opdrachtgever, Bilus, beelden werden geplaatst. En die moesten toch eerst getekend worden? Op de ezel een feniks op zijn brandende nest, omringd door rookwolken. Volgens de mythologie herrijst de fenix steeds uit zijn eigen as, symbool van de eeuwige waarde van de Schilderkunst. In zijn bek een gouden ring die aangeeft dat de schilderkunst onverwoestbaar is.

Thema van de voorstelling, zo staat in de beschrijving van Hendrik Jordis, is dat de schilderkunst de dood overwint. Daarom ligt onder de voeten van de schilderes de Tijd met zijn vleermuisvleugels. Op de ene vleugel de maan en de sterren, op de andere de zon. Zijn zeis is gebroken, zijn zandloper is kapotgevallen en de Dood, in de gedaante van een skelet zwaait met een verbogen speer.

De scene speelt zich af in een atelier, met tegen de wand ramen bespannen met schildersdoek, een lijst, paletten en verfzakjes aan de wand, een kind dat werf wrijft, de benodigde ingrediënten bij zijn tafeltje. Het schilderij aan de wand verbeeldt de Ark van Noach, met door God gegeven ideale maten. Je kijkt je ogen uit, zoveel is er te zien.

-

Een Pictura van Willem van Mieris

Dit jaar kwam Pictura weer op mijn pad, met een omweg. Bij mijn onderzoek naar de kunstopleiding van Catharina Backer, verdiepte ik mij in Willem van Mieris (1662-1747), een Leidse schilder en een bekende van Catharina’s vader, die volgens mij van invloed kan zijn geweest op de vorming van Catharina als kunstenares. In het begin van zijn schilderscarrière schilderde hij allegorische voorstellingen met veel mollige, blote kindertjes. Op internet vond ik deze Pictura-uitbeelding van Mieris, in geveild op 24 november 2023 bij Bubb Kuyper in Haarlem, samen met een tekening voorstellende de Beeldhouwkunst. En, zo vermeldde de catalogus, op 8 september 1766 geveild op de veiling De la Court-Backer, de veiling van de nalatenschap van Catharina Backer en haar man Adriaen van der Court. Het zou de voorstudie kunnen zijn voor een schilderij, maar dat is niet bekend.

Van Mieris’ symboliek is heel wat eenvoudiger dan die van Gesina ter Borch. Pictura is niet geblinddoekt maar heeft wel het masker, de verwijzing naar het toneel, om haar hals. Wat zij schildert is niet zo goed te zien, het lijkt een mythologische voorstelling. Dichtkunst en Geschiedenis zijn vervangen door de godin Minerva, te herkennen aan haar helm en kuras, godin van wijsheid, wetenschap en kunst, die Pictura bijlicht met de fakkel van de inspiratie. In de lucht een godin op een regenboog. Is het de godin Iris, de boodschapster van de goden die Pictura onderwerpen aanreikt? Rondom Pictura en Minerva putti, lekkere mollige kindertjes, zo kenmerkend voor Van Mieris, rechts bezig met kunstbeschouwing, tekenen en verfwrijven. Links een putto met een lauwerkrans, de andere twee met een geldbeurs (de verlokking van het geld?) en een spiegel, lijkt het.

Een Pictura van Catharina Backer (1689-1766)

Ook Catharina Backer schilderde een Pictura. Op een waaierblad, dat bedoeld was om, voorzien van ‘benen’, een waaier te worden. Of Catharina Van Mieris’ Pictura heeft gekend, is natuurlijk niet te achterhalen. Maar wie de mollige kindertjes op het waaierblad ziet, kan niet anders dan een relatie zien.

Catharina’s Pictura is heel wat meer doorwrocht dan die van Willem Mieris. Het tafereel speelt zich af in een indrukwekkende omgeving met een loggia met beelden en een tuin met een fontein. Pictura, penseel in rechter en palet in de linkerkand, zit op een verhoging met porfieren zuilen op een gouden troon. De trap ervoor is bedekt met rood fluweel. Links en rechts een beeld van een sfinx. Drie putti rechts versieren het beeld met een krans, zij verbeelden de Beeldhouwkunst. En links weer putti, nu aan het tekenen, zij staan voor de Tekenkunst. Links en rechts trappen naar beneden, een mooi onderdeel van de compositie die immers als gevouwen waaier moest dienen

De belangrijkste groep is de schilderes met haar gezelschap. Ze wordt naar de troon van Pictura geleid door de Tijd, met vleugels, zeis en zandloper, de godin Minerva, herkenbaar aan haar helm, en door Minerva’s metgezel Amor die de fakkel van de inspiratie draagt.

Is deze waaier een teken van hoe Catharina het schilderen zag, als een hoogverheven bezigheid? Waarschijnlijk maakte ze dit waaierblad nog voor haar huwelijk in 1711, dus als jonge vrouw van zo’n 20 jaar oud. Een geweldige prestatie. In 1904 werd het waaierblad door de familie Backer op een veiling teruggekocht, zodat hij weer deel kon uitmaken van de kunstcollectie en gevoegd bij de Voorstudie TB 5958.