De familie Schüller

Vanaf C.W. Schüller (VIIIg)¹ tot en met generatie XI

Cornelis Woutherus Schüller (VIIIg) (1811-1880)

Als Cornelis Schüller, zoon van Christiaan Schüller (VIId)², in 1836 in Steenbergen trouwt met Stephania Maria Wijnmalen (1815-1888), dochter uit een bekende Steenbergense familie, is dat het begin van een reeks huwelijken tussen Wijnmalens en Schüllers. Want in de jaren daarna trouwen ook Stefania’s drie broers met een Schüller: in 1837 Cornelis Wijnmalen (1810-1870) met Gerharda (1809-1884), de zuster van Cornelis Schüller, in 1841 Gillis Wijnmalen (1811-1900) met Petronella (1816-1886), een nicht van Cornelis, dochter van zijn oom Herman (VIIc) (1775-1836), en in 1842 Frans Wijnmalen (1814-1849) met Maria (1817-1889), de zuster van Petronella³. Het echtpaar Cornelis⁴ en Stephania Schüller-Wijnmalen komt dus te verkeren in een nauw met elkaar verknoopte familie en de onderlinge relaties waren ongetwijfeld sterk. Uit de beperkte correspondentie die van het gezin is overgebleven, spreekt een warme sfeer met veel belangstelling voor elkaar.

Cornelis was in 1811 geboren in Ellecom, waar zijn vader toen predikant was. In 1819 verhuist het gezin naar Steenbergen waar Christiaan dertig jaar lang dominee zal zijn.

In het familiearchief⁵ bevinden zich twee boeken met opschrift praemium (Annalecta Litteraria door I.G. Huschko, hoogleraar te Rostock, 1826, en Lysiae et Aeschinis Orationes Selecta, door Dr. J.H. Bremi, 1826), die Cornelis kennelijk als gymnasiast in Hattem heeft gekregen in 1827 en 1828. Waarom Cornelis in Hattem het gymnasium bezocht is niet bekend. Cornelis wordt lid van de Vrijwillige Jagers der Utrechtse Hoogeschool⁶. Daaruit is op te maken dat hij, net als zijn vader, in Utrecht gestudeerd heeft. Uit het feit dat hij later predikant werd, blijkt dat hij student in de theologie moet zijn geweest. Tijdens zijn studietijd is hij – zoals veel studenten – actief in de Tiendaagse Veldtocht van 1831. Dat blijkt uit twee condoleancekaartjes bij zijn overlijden in 1880 waarop sprake is van ‘wapenbroeder’ en ‘krijgsmakker van 1830’ en uit een herinneringskruis⁷ in het familiearchief. In de vestingstad Steenbergen werden veel studenten-vrijwilligers ingekwartierd; waarschijnlijk kon Cornelis dus dicht bij huis blijven.

Cornelis wordt in 1836 – het jaar van zijn huwelijk - beroepen tot Nederlands Hervormd predikant⁸ in Kruisland, vlakbij Steenbergen (1836-1845)⁹. In Kruisland worden de eerste kinderen geboren: Cornelis (Kees) in 1838, Jacomina (Mina) in 1840, Jan (IXd) in 1842 en Woutherus (Therus) in 1844.

In 1845 wordt hij beroepen in Elkerzee op Schouwen-Duiveland. Elkerzee was een gemeente van landbouwers, waar een groot standsverschil bestond tussen de grote boeren en de arbeiders. De kerk was ruim een eeuw daarvoor, in 1742, op kosten van de provincie herbouwd; aan de voorkant van de kerk bevond zich de school¹¹. De pastorie stond enige huizen van de kerk vandaan¹².

In Elkerzee wordt in 1846 Gillis geboren, in 1851 Lodewijk (Louis) en in 1853 Anna Suzanna (Santje). Een advertentie uit 1849¹³ meldt het overlijden van een pasgeborene: ’Het lieve KIND, eene maand geleden ons geschonken, werd reeds heden weder van ons opgeëischt’ (12 januari 1849).

De onrust in de Nederlandse Hervormde gelederen tussen rechtzinnigen en ‘modernen’ ging kennelijk ook aan Elkerzee niet voorbij, blijkens twee briefjes in het familiearchief waarin lidmaten van Cornelis aangeven niet meer naar de kerk te komen, ‘van weegens dat uwe Leer die gij leert met onze Leer Niet overeenkomt’, schrijft er een.

Cornelius Wilhelmus Schüller (1838-1862) en Gillis Pieter Schüller (1846-1862)

De oudste zoon, Kees (geb. 1838), wordt stuurman. Bekend is dat hij in 1862 aanmonstert op de Jan de Witt, onder kapitein F. Guijt, een schip dat troepentransporten naar Indië verzorgt. Aan boord is ook zijn jongere broer Gillis (15 jaar oud), als scheepsjongen.

In het familiearchief bevindt zich een brief van Gillis die hij op 11 oktober 1862 schreef in Batavia¹⁴, twee dagen voor hun terugreis naar Nederland. Uit die brief blijkt dat ook broer Jan (zie hieronder) zich op dat moment in Batavia bevindt, als officier in het Oost-Indische leger. De brief is in Nederland aangekomen, het schip met de beide Schüller-broers niet: het is onderweg vergaan, waarschijnlijk omstreeks 6 november 1862.¹⁵ Bij vonnis van de Arrondissementsrechtbank Zierikzee van 28 december 1869 wordt hun overlijden officieel bevestigd.¹⁶

Jan Alettus Schüller IXd (1842-1876)

De tweede zoon, Jan, laat zich op 18 november 1857 aanwerven bij het Koninklijk Werfdepot in Harderwijk. Het lijkt erop dat hij daarna naar Kampen is vertrokken¹⁷ voor een opleiding tot officier. In 1861 vertrekt hij met de Johannes Anthoniussen naar Indië; hij is dan sergeant.

Jan kan tot zijn Indische militaire carrière geïnspireerd zijn door een neef van zijn moeder, Gillis Pieter de Neve, die al sinds 1845 in het Nederlandsch-Indisch leger actief was en daar opvallend carrière maakte.¹⁸ In de periode 1869-1872 was hij als kolonel commandant van de derde militaire afdeling op Java en als zodanig waarschijnlijk ook commandant van Jan. In het familiearchief bevinden zich twee kleine mapjes met tekeningetjes en ‘knutselwerkjes’ die Jan kennelijk van zijn familieleden meekreeg, de eerste bij zijn vertrek naar Harderwijk of Kampen en de tweede bij zijn vertrek naar Indië. Voor het eerste boekje maakt zijn oudste broer Kees een aquarelletje van de kerk in Elkerzee (1857).¹⁹

Jan is achtereenvolgens gelegerd in Batavia (1861-64), op Borneo (1864-66?), waarschijnlijk weer te Batavia (1866?-70) en op de Molukse eilanden (per 13 september 1870). Hij wordt op 6 juli van dat jaar benoemd tot 1 [e] luitenant infanterie in het Oost-Indische leger.²⁰ Op 10 november 1871 krijgt hij twee jaren verlof tot herstel van zijn gezondheid. Hij was in 1870 op 18 mei in Semarang getrouwd met Catharina (Toos) Moritz uit Haarlem.²¹

Hun zoon Jan (Xe) (voluit Jan Catharinus, dus genoemd naar zijn beide ouders) wordt op 17 april 1871 op Ambon geboren²². Na hun terugkeer in 1872 in Nederland vestigen Jan en Toos zich in Haarlem (Kennemerplein Wijk 6, nr. 772). Toos sterft daar op 7 juli 1872, 29 jaar oud. Jan wordt per 1 september 1873 uit de militaire dienst ontslagen wegens ‘ongeschiktheid voor de dienst’ met toekenning van een pensioen. Hij gaat met de kleine Jan (twee jaar oud) in Elkerzee bij zijn ouders wonen. In 1874/75 woont en werkt hij in Parijs, zo blijkt uit brieven die hij daarvandaan verstuurt (zie hieronder).

Woutherus Stephanus Schüller (1844-1874)

Over de opleiding van de derde zoon, Woutherus (Therus), is niets bekend. Waarschijnlijk begin jaren ’70 begeeft hij zich in de kunsthandel.²³ Uit een brief van Vincent van Gogh²⁴ vanuit Londen (21 juli 1874) blijkt dat hij (‘Schüller te Parijs’) werkte bij kunsthandel Goupil in Parijs. Dat moet het filiaal in de Rue Chaptal 9²⁵ zijn geweest omdat broer Jan op papier met dat briefhoofd een brief schrijft (zie hieronder). Wanneer Therus naar Parijs gegaan is, is niet bekend²⁶. Tijdens zijn verblijf in Parijs wordt Therus in het najaar van 1874 zwaar ziek, waarschijnlijk tuberculose. Inmiddels (1874) zit Jan ook in Parijs, het doel van zijn verblijf daar is niet bekend. In een brief spreekt hij van ‘mijn kantoor’ en ‘aanvragen‘. Had zijn werk iets te maken met de afwikkeling van de Frans-Duitse oorlog? In brieven aan zijn ouders in het familiearchief beschrijft Jan het ziekteproces van Therus. In een brief van 4 november 1874 (op briefpapier van Goupil) over de slechte gezondheidstoestand van Therus, een brief van 7 november over de dood van Therus (dominee Schüller was op 6 november naar Parijs gereisd om bij zijn stervende zoon te zijn, maar hij kwam te laat). Verder is er een brief van 22 maart 1875 waarin hij een bezoek aan het graf van Therus beschrijft, op zijn verjaardag. De fa. Goupil had het graf op Père Lachaise betaald.²⁷

Jan Alettus Schüller IXd (1842-1876) – vervolg

Jan keerde in 1875 of 1876 vanuit Parijs terug naar Elkerzee. Daar sterft hij op 10 december 1876, waarschijnlijk ook aan tuberculose, 34 jaar oud.

Lodewijk Jacob (1851-1917)

Van de vijf zonen Schüller is er nu nog maar één over: Lodewijk (Louis). Die heeft in Delft gestudeerd en is inmiddels civiel ingenieur. Over zijn leven en carrière is niet veel meer bekend dan dat hij van 1888-1892 directeur was van de Noord Hollandsche Tramweg Maatschappij en daarna van de Stoomtramweg ’s Bosch-Helmond in ’s-Hertogenbosch.²⁸ Hij blijft ongetrouwd en overlijdt op 19 februari 1917 in ’s-Hertogenbosch.²⁹

Jan Catharinus Schüller (Xe) (1871-1915)

De kleine Jan, bij de dood van zijn vader 5 jaar oud, groeit enige jaren op in het domineesgezin in Elkerzee, bij zijn grootouders en zijn twee ongetrouwde tantes, Mina en Santje. Zijn oom Louis stuurt hem aardige brieven waarvan een aantal zich in het familiearchief bevindt.

In 1880 overlijdt ds. Cornelis Schüller.³⁰ Het blad van Zeeuwse N.H.-kerk³¹ publiceert een mooi In memoriam: ‘De gemeente verliest in hem een hartelijken vriend en een humaan leeraar, die zijn warm hart en helder hoofd aan de belangen zijner gemeente wijdde’. In het archief in Zierikzee bevindt zich een veilingcatalogus van een veiling op 1 november 1880 waarop ook het boekenbezit van ds. Schüller werd geveild. Het Archief in Middelburg bezit een Memorie van Aangifte van de nalatenschap d.d. 29 februari 1880 waaruit blijkt dat de nalatenschap bestond uit meubelen, kleren, goud en zilver en contant geld tot een waarde van 3.348 gulden. Daarvan afgetrokken werden de schulden over 1879 (328 gulden) en 1880 (46 gulden). Het restant werd verdeeld over de weduwe en zijn nog drie overgebleven kinderen: Louis, Mina en Santje. In de memorie staat vermeld dat Louis als voogd van Jan Catharinus fungeert. De weduwe betaalt van haar deel de 60 gulden begrafeniskosten.

Waarschijnlijk heeft Cornelis’ weduwe kort de dood van haar man, in 1880 of 1881, Elkerzee verlaten.³² De pastorie moest natuurlijk ter beschikking komen van de opvolger van dominee Schüller. Volgens gegevens in het Stadsarchief Amsterdam woont zij in 1883 in Amsterdam, samen met Mina, Santje, Louis en Jan, op Marnixstraat 107. Jans zoon Therus (XIf) meldde in ca. 1988³³ dat zijn vader in Amsterdam de HBS had gevolgd. In het familiearchief bevindt zich een bericht dat Santje (Jans tante Anna Suzanna) in 1880 werd overgeschreven naar de Hervormde Gemeente te Amsterdam. De weduwe Schüller-Wijnmalen overlijdt in Amsterdam in 1888. Haar kleinzoon Jan is dan 17 jaar oud. In april 1889 wonen Mina, Santje, Louis en Jan op De Ruyterkade 95. Vandaar (in april 1889?) vertrekt Mina naar Wijk bij Duurstede, Santje naar Leeuwarden en Louis naar Veghel. Jan blijft in Amsterdam. Hij krijgt in 1891 vrijstelling van militaire dienst als ‘eenige zoon’. In het militieregister in het Stadsarchief Amsterdam staat dat hij kantoorbediende is, ook wordt zijn uiterlijk beschreven en wordt vermeld dat hij 1850 mm. lang is.

In 1896 (hij is dan 25) trouwt Jan in Amsterdam met Elisabeth (Elise, Lise of Lize, Lies) Audretsch. Lise was onderwijzeres of pianolerares. Haar vader was sigarenfabrikant met een bedrijf op Geldersekade 95. De familie met zeven kinderen woonde, volgens gegevens in het Stadsarchief Amsterdam, om de hoek, op Binnen Bantammerstraat 3. De panden bestaan nog steeds.

Gedichten gemaakt voor het huwelijk (1896) en het koperen huwelijksfeest (1909) geven informatie over beide echtelieden. Jan heeft Lise leren kennen via een vriend Hein [achternaam onbekend] die weer met de broer van Lise, Herman³⁴, bevriend was. Jan werkt in die tijd bij de Twentsche Bank en (vanaf 1895?) bij Perry en Co (later Perry van der Kar), een winkel in sportartikelen in de Kalverstraat. Als adressen van de toekomstige echtelieden worden de De Ruyterkade en de Uilenlaan genoemd. Het jonge echtpaar is vaak verhuisd en heeft volgens het Stadsarchief Amsterdam tot 1900 gewoond op Jan Steenstraat 25 (1893), Nieuwezijds Voorburgwal 329 (nummering is sindsdien veranderd) (1894) en Van Lennepkade 39 (1896). In 1898 [?] verruilt Jan zijn baan bij Perry voor een functie bij Abraham Preyer, die een kunstzaal met de naam Pictura heeft in de Wolvenstraat op nr. 19. In 1897 wordt in Amsterdam dochter Theresia Antonia³⁵ (Trees) geboren en in 1899 Lodewijk Jacob (Louis)³⁶.

Op 2 mei 1900³⁷ verhuist het gezin voor frisse lucht³⁸ naar Haarlem, naar de Duvenvoordestraat 66. Vanuit Haarlem verhuizen ze een jaar later naar Den Haag, omdat Jan gaat werken voor de Haagse vestiging van Preyer, Paleisstraat 2, tegenover Paleis Noordeinde. Het Haagse Bevolkingsregister meldt dat het gezin zich op 22 mei 1901 in Den Haag vestigt, ze worden op 23 mei ingeschreven.³⁹ In het bevolkingsregister wordt ook ene Reinsje Lok genoemd, geboren in Ruigerhuizen, die uit Haarlem als dienstbode is meeverhuisd. Ook de namen van drie andere dienstboden worden in resp. ’03, ’08 en ’09 vermeld, alsmede de naam van Jannetje van Zalk, geboren in Zutphen, die van ’07 tot ’09 kinderjufrouw bij het gezin is. In Den Haag wordt in 1901 Cornelis Woutherus (Therus) geboren; het gezin woont dan waarschijnlijk op het adres 2 [de] Schuytstraat 126.

Het Bevolkingsregister vermeldt verder als achtereenvolgende adressen: Kepplerstraat 167, Plein 22A en Laan van Meerdervoort 398. Bij de adressen zijn geen jaartallen vermeld. Brieven van Jan uit oktober 1902 zijn geadresseerd aan de 2 [de] Schuytstraat. Een formulier van de brandverzekering in het familiearchief vermeldt het jaartal 1903 bij het adres Kepplerstraat 167. Een briefkaart van Jan aan zoon Therus, van 24 mei 1904, heeft als adres Plein 22A.

Daar, op Plein 22A, was Jan in 1903 een eigen kunsthandel (‘Kunsthandel J.C. Schüller’) annex lijstenmakerij begonnen⁴⁰, in een winkelpand naast het Ministerie van Buitenlandse Zaken⁴¹. Of het pand ook als woonruimte voor het gezin heeft gediend is onduidelijk, hoewel zoon Therus (mondelinge mededeling) zich dat wel herinnerde. Misschien was het een tussenfase tussen het wonen in de Kepplerstraat en het betrekken van het nieuwe huis aan de Laan van Meerdervoort. In 1903 wordt in Den Haag Jan Alettus (Jan) geboren en in 1906 Anna Suzanna Christiana (Suze, Zus en later Sacha).

Volgens de familieoverlevering woont ook tante Santje (Anna Suzanna) enige tijd bij het gezin, vanaf wanneer en hoelang is niet bekend. Ze staat niet in het Haagse Bevolkingsregister ingeschreven en ook niet in de latere vestigingsplaatsen van het gezin. Op 28 april 1902 vestigt tante Mina (Jacomina Louisa) zich in Den Haag (op welk adres is niet duidelijk), ze wordt op 9 mei 1902 in het Haagse Bevolkingsregister ingeschreven. Als plaats van herkomst staat Wijk bij Duurstede vermeld. Het koperen huwelijksgedicht uit 1909 (zie boven) beschrijft haar nauwe betrokkenheid bij het gezin. Op een Nieuwjaarskaart met een afbeelding van het huis aan de Laan van Meerdervoort 398 van 2 januari 1910 staat ook haar handtekening. Vader Jan ontbreekt op de kaart, waarschijnlijk was hij op reis naar Amerika.

Het gezin Schüller heeft zich waarschijnlijk eind 1909 op dat adres gevestigd. Het huis⁴², een ruim woonhuis met twee verdiepingen zonder voortuin, maakte deel uit van de eerste uitbreiding van de Laan van Meerdervoort voorbij de Beeklaan richting Loosduinen, het begin van een operatie die de Laan van Meerdervoort uiteindelijk de langste straat/laan van Nederland zou maken. In 1909 was de overzijde van de Laan nog onbebouwd: daar lag een braakliggend duinachtig terrein met aan het eind de (nog steeds bestaande) beek. Het moet een heerlijk speelterrein zijn geweest voor de jonge Schüllers.

Op 12 september 1911 verhuist tante Mina van Den Haag naar Apeldoorn (om gezondheidsredenen?); het Haagse Bevolkingsregister vermeldt als haar nieuwe adres Pension Mariëndal op de Heutzlaan. Ze wordt op 12 oktober 1911 in het Apeldoornse Bevolkingsregister ingeschreven als afkomstig uit Den Haag en woonachtig in een pension⁴³. Op 15 december 1911 overlijdt ze daar; het adres wordt aangeduid met AA 437.

In 1914 blijkt dat Jan, net als zijn vader en oom, tuberculose heeft. Hij wordt in Nunspeet⁴⁴ verpleegd in het gerenommeerde Sanatorium Erica. Daar overlijdt hij, nog onverwacht, op 12 januari 1915⁴⁵. In het familie-archief bevinden zich een brief van de verpleegster B. Dijkman d.d. 13 januari (‘Lieve mevrouw Schüller’) en twee ontroerende brieven van de geneesheer-directeur van het sanatorium, Johan (Hans) Schut (1877-1948). De eerste d.d. 13 januari 1915 gericht aan Zeer geachte Mevrouw Schüller, ‘Nog nooit heeft mij een heengaan zoo getroffen’ en de tweede van 27 januari gericht aan ‘Beste Lize’, ‘ik vind het waarachtig een voorrecht dat ik de laatste uren van hem kon verlichten’.⁴⁶

Van de moeilijke tijden die de kunsthandel door het uitbreken van de eerste wereldoorlog en de daarmee gepaard gaande economische crisis doormaakte heeft Jan slechts een klein deel meegemaakt. Na enige onderhandelingen met andere kunsthandelaren die niet tot resultaat leiden⁴⁷, wordt kunsthandel J.C. Schüller in 1915 failliet verklaard.⁴⁸ Uiteindelijk worden de kunstwerken die nog in de zaak waren verkocht aan Kunstzalen d’Audretsch, op de Hooge Wal 16 A in Den Haag, de zaak van Lise’s broer Herman. Op 11 en 12 mei 192=15 is er in Pulchri Studio een veiling⁴⁹ waarin naast de nalatenschap van C. Schermer en de kunsthandel Mettes & Co ook werken van kunsthandel Schüller zijn opgenomen. Bij de ruim 200 veilingnummers is geen herkomst vermeld. Er staat een aantal afbeeldingen in de catalogus. De catalogusnummers zijn vooralsnog niet te herleiden tot de collectie Schüller.

De weduwe Schüller- Audretsch en haar kinderen

Hoewel Therus in het interview uit ca. 1988⁵⁰ meldt dat het gezin in Deventer heeft gewoond en dat hij daar op de HBS is geweest, lijkt dat onwaarschijnlijk. Zeker is dat Elisabeth Audretsch op 4 april 1916 van Den Haag naar Apeldoorn⁵¹ verhuisde⁵², als adres wordt vermeld Vijverlaan 11⁵³. In het familiearchief bevindt zich een foto van dat pand met ervoor Therus en Jan met hun fietsen en een dienstmeisje bij de deur. Wellicht was het een pension, de foto draagt op de achterzijde het opschrift Villa Stabuin (?), waarschijnlijk in het handschrift van Sacha Schüller.

In het Bevolkingsregister van Apeldoorn staat als datum van inschrijving van Elisabeth Audretsch, weduwe J.C. Schüller 24 juni 1916; als plaats van herkomst wordt Den Haag genoemd, het adres is Vonderlaan 14. In het familiearchief bevindt zich een foto uit 1919 met daarop Lise Schüller-Audretsch, dochter Sacha en Marietje Driendijk, de latere vrouw van Louis, voor een (nieuw?) huis in de Vonderlaan, nr. 14.⁵⁴

Trees vertrekt op 10 juli 1916 uit Den Haag naar Apeldoorn⁵⁵, ook bij haar naam wordt als adres Vijverlaan 11 vermeld. In het Apeldoornse bevolkingsregister wordt ze op 1 augustus 1916 ingeschreven op het adres Vonderlaan 14; als plaats van herkomst staat wederom Den Haag vermeld. Het Haagse Bevolkingsregister vermeldt dat Louis op 28 september 1915 in Deventer gaat wonen, op het adres Ant. Hegiusstraat 2. Bekend is dat hij tot 1917 in Deventer aan de Tropische Koloniale Bosbouwschool heeft gestudeerd. Op 10 oktober 1917 wordt hij in Apeldoorn ingeschreven op het adres van zijn moeder, Vonderlaan 14. Het jaar daarop vertrekt hij als planter naar Nederlandsch-Oost-Indië (Sumatra’s Oostkust). Hij wordt in het bevolkingsregister niet uitgeschreven, dat gebeurt pas in 1920 (zie hieronder). Louis is, net als zijn vader, een vaardig tekenaar, helaas is weinig van zijn werk bewaard gebleven.

Of Therus meteen in april 1916 met zijn moeder naar Apeldoorn is vertrokken is onduidelijk, achter zijn naam in het Haagse Bevolkingsregister staat geen uitschrijving. In het Apeldoornse Bevolkingsregister wordt hij op 1 augustus 1916 (dezelfde datum als zijn moeder, Jan en Sacha) ingeschreven in Apeldoorn op Vonderlaan 14. Het Haagse Bevolkingsregister meldt van Jan en Sacha dat ze op 4 april 1916 naar Vijverlaan 11 in Apeldoorn verhuisden. Het gezin is maar kort bij elkaar. Trees gaat naar Indië en trouwt daar in 1919 met Johannes (Jo) Arensma; ze wordt pas op 12 februari 1920 in het Apeldoornse Bevolkingsregister als vertrokken naar Ned.O.-Indië vermeld. Therus vertrekt op 6 oktober 1919 uit Apeldoorn en gaat naar Leiden, waar hij indologie gaat studeren. Louis trouwt op 2 september 1920 (dus na het vertrek van moeder en broers, zie hieronder) in Apeldoorn met Maria Cornelia (Marietje) Driendijk en gaat naar Indië; hij wordt in het Bevolkingsregister al op 12 februari 1920 als vertrokken naar Ned.O.Indië vermeld.

In februari 1920⁵⁶ verhuist Lise met Sacha naar Leiden (Oegstgeesterlaan 16A, nu Boerhaavelaan), waar Therus studeert. Therus kan met de uitkering die hij als student Indologie krijgt het gezin voor een deel onderhouden. In 1922 trouwt Therus met Hendrine (Rini) van Rijn, een nichtje van zijn schoonzuster Marietje; het paar had elkaar in 1920 op de bruiloft van Louis en Marietje leren kennen. Ze vertrekken kort daarop naar Indië.

Jan is in Apeldoorn achtergebleven; hij is volgens het Bevolkingsregister van Apeldoorn sinds 24 juni 1918 in huis bij L.A. van der Leij en verhuist op 24 juli 1920 naar Leiden. In dat jaar (?) gaat hij naar de Kweekschool voor de Zeevaart in Amsterdam. In 1922 wordt hij vierde stuurman bij de HAL en twee jaar daarna derde stuurman bij de Java-China-Japanlijn. Op een reis waarbij hij Java aandoet, ontmoet hij in 1925 in Semarang Annie Lips (geb. 1905) die op haar 18 [de] naar Indië was gegaan als onderwijzeres. Zij trouwen op 16 april 1927 in Tiandjoer. Jan wordt in 1927 planter in Indië, eerst op de theeonderneming Gedeh en vanaf 1930 op de thee- en rubberonderneming Maswati, beide in de Preanger. In 1940 wordt hij opgeroepen als reserveofficier bij de Koninklijke Marine en werd tewerkgesteld aan de Birma-spoorlijn. Na de oorlog gaat hij, na een half jaar verpleging in Bangkok wegens tb, naar Nederland en wordt tot 1951 verpleegd in Zonnegloren in Soest. Hij wordt in 1952 hoofdadministrateur bij het Ministerie van Defensie (marine) en gaat in 1968 met pensioen. Jan en Annie krijgen twee zonen, Jack en Robbert Jan. Jan overlijdt in 1980, Annie in 1994.

Vanaf 8 november 1922⁵⁷ woont Lise (‘grootma’) Schüller in een nieuwbouwflat op Klimopstraat 90 in Den Haag, vanaf december 1929 samen met Sacha, die, na de mislukking van haar huwelijk in Indië op 29 september 1928 met Duco Jan Zomerdijk, vanuit Indië naar Nederland (Den Haag) is teruggekeerd. Het Haagse Bevolkingsregister vermeldt wel haar terugkeer, maar geeft geen adres.

Trees en Jo Arensma emigreren in 1925(?) naar Amerika (Californië), omdat Trees slecht tegen het Indische klimaat kan. Ze heeft enige tijd gekuurd in Davos. Jo wordt in Californië aanvankelijk fruitkweker; later gaan Jo en Trees beiden werken bij de filmstudio’s in Hollywood. Volgens de familieoverlevering ontwerpt Trees daar filmkostuums. Hun dochtertje Elleke (waarschijnlijk geboren in 1919) was jong overleden (1921?). Trees overlijdt in 1945. Jo in 1985.

Louis en Marietje krijgen in 1922 een zoon, Eelco (overleden in 1996 in Den Haag). In 1935 scheidt Louis van Marietje die psychisch instabiel is. In 1935 hertrouwt hij met Bernardina Josephina Geertruida (Didi) Dingler (1906-2002). Ook zij krijgen een zoon: Lodi (1939-1975). Louis overlijdt in 1944 in een Japans interneringskamp.

Therus en Rini krijgen vijf kinderen: Mieke (1923-2017), Lies (1925-1975), Toos (1929-2013), Wim (1932-2022) en Ankie (1933-). Therus blijft tot 1950 in Indonesië. Rini keert na de oorlog in maart 1946 eerst met de kinderen terug naar Nederland, maar voegt zich medio 1946 weer bij Therus op Timor. In 1951 wordt Therus benoemd tot vertegenwoordiger van de UN in Libanon (Beiroet) en verhuizen zij daarheen. In 1954 keren ze terug naar Nederland. Therus werkt tot 1966 als directeur van de Landelijke Organisatie ter bestrijding van kanker (LOK). Rini overlijdt in 1977, Therus in 1989.

Lise Schüller-Audretsch overlijdt in 1950 in Den Haag. Sacha Schüller, tot haar pensioen werkzaam op het ministerie van Economische Zaken, blijft op de flat in de Klimopstraat wonen tot haar dood in 1983.

Laatste versie augustus 2025

Bijlage 1 - Transcriptie van een brief van Gillis Schüller

Aan boord het Nederlandsch

ijzeren klipper campagne fregatschip

Jan de Witt kapitein F. Guit Jr

Reede Batavia 11 Oct 1862

Lieve Ouders!

Voor de laatste maal zet ik mij neder om eens met Uliede te praten. Ik ben zoo gezond als een visch ik ben in het geheel nog niet onder dokters handen geweest.

Kees is ook nog steeds welvarende alleen heeft hij nog al eens last van verkoudheid. Doch nu zoude ik wel eens willen weten hoe het bij ulieden was ik hoop van goed. Kees is gisteren voor de tweede maal naar Jan geweest doch ik ben er koksgast van gebleven dat wil zeggen dat ik het genoegen heb niet heb mogen smaken van hem afscheid te nemen hetwelk mij zeer doet. Ik vind het vrij gemeen van de kapitein al ben ik jongen daarom ben ik toch mensch en het is voor mij als jongen even zoo genoegelijk bij zijn broeder te zijn als voor een stuurman. Kees zeide mij dat de kapitein het de eerste maal vergeten heeft doch daar ik zal ik niets van zeggen doch nu heeft hij het toch bepaald met opzet gedaan maar daar over nu genoeg want hoe langer ik er over denk

[p. 2]

hoe meer hekel ik aan kapitein Guit krijg. Ik ben nog [toe] altijd achteruit.

Vandaag zijn de passagiers aan boord gekomen namelijk Mijnheer Bosscher echtgenote en drie kinderen met een blaauwe meid wij zullen denkelijk overmorgen vertrekken dus ik reken in het laatst van February te huis te zijn namelijk zonder ongelukken. Vader. Moeder Mina Louis. Santje en onze portretten zijn mede de kust op geweest. Wij krijgen gepasporteerde onderofficieren mede. Gisteren is de Hofmeester uit het Hospitaal te Semarang alhier aangekomen hij wist ons te verhalen dat mijnheer Maller [?] in het hospitaal lag (te Semarang) mijnheer van Doorn is nog steeds welvarende. Ik mijn [?] horologe al bij den ….en mijne overhemden. De Heer die gelijk met ons van Brouwershaven is vertrokken is van daag naar Holland teruggekeerd Gisteren is de Cosmopoliet naar Holland vertrokken. Terwijl is dezen staan te schrijven heb ik een punt mannella cigaar in het hoofd dus niet weinig … niet waar

Hoe maken het de huisgenoten … en waaronder ook norretje [?] ….

[p. 3]

begrepen is Santje heeft zeker al een paar kousen voor mij klaar zeg haar maar eens dat wanneer ik te huis kom en ze zoet geweest is dat zij dan een wollen trui voor mij mag breijen. Moeder u moet maar de gansche maand February bokkingen in huis …… dat wanneer wij eens aan komen zetten wij des avonds een bokkingje kunnen knappen waar ik zulk een begeerte naar heb dat ik graag een gulden voor één bokking zoude willen geven doch dat is nog al ver vooruit gepraat doch ik hoop dat het er toch van komen zal. Nu lieve ouders weet ik niets meer te melden van Jan niet ik niets bijzonderheden ontvang dezen in denzelfden welstand waarin ik dezelve schrijf groet de gansche famillie … den … bekenden van en zijt zelve en gedachten .. … van

Uwen .. lief hebbenden Zoon G.P. Schüller kajuitsjongen

Adieu Adieu en niet alleen adieu maar heel zeer veel dikwijls adieu

In potlood op achterzijde:

Zoo even zond mij Kees deze ter verzending. Gisteren zijn zij gezeild (?) Ik .. snel Jan

-

Bijlage 2 - Transcriptie van een brief van Jan aan Louis

De Jongenheer Lodewijk

Jakob Schuller

te

Elkerzee

Kampen den 6 April 1858

Beste Louis!

Ik was zeer blij toen ik op mijnen verjaardag van u ook eenen brief kreeg. Ik dacht niet dat gij al zoo schrijven kondet. Ik dank u wel voor uwe gelukwensching. Hoe gaat het met Santje op school kan zij al het a, e, i. Ik zal u niet meer kennen als ik u zie met nieuwe schoenen, hoed en broek. Is Alina aangenomen. Gij zijt al ver in het rekenen en lezen is Kees Padmos ook zo ver. Ik zou u nog eens verschikkelijk veel, ja wel zes blaadjes vol maar ik heb geen tijd beste vent want het is al zoo laat dat ik naar bed moet.

Groet alle vrindjes van mij als ook Meester du …. En kus Santje wel duizendmaal van

Uwen broeder

‘JASchuller, Jong.l. Instr. BAT

-

Bijlage 3 - Transcriptie van brieven van Jan Schüller

[op briefpapier van Goupil & Co, Rue Chaptal, 9, Paris]

Paris, le 4 Nov r 1874

Beste ouders!

Omtrent de toestand van Therus mag ik u helaas geene gunstige tijding zenden. Hij schreef laatst dat hij zeer zwak was maar dat is verergerd en sedert gisteren is zijn toestand zoodanig dat hij zijn bed moet houden en de doctor bij hem is gehaald. Deze vindt zijn toestand zeer zorgelijk en heeft mij zulks mede gedeeld. Ik meld u dit omdat ik wel inzie dat het gevaar waarin hij verkeert niet te verbloemen valt. Laat ons echter nog het beste hopen? Misschien dat bepaalde rust hem goed doet.

[verso]

Ongelooflijk zwak is hij. Ik ben nu niet in staat meer te schrijven. Morgen nader en, zoo wij hopen, minder ongunstige tijding

Uwe Jan

Ik ben zeer zenuwachtig

-

Donderdagmiddag [7 november 1874]

Beste menschen

Sedert gisteren is de toestand van onze beste Therus zoo onrustbarend verergerd dat de doctor heden morgen alle hoop deed vervliegen en helaas is het dan ook gebleken dat hij vader niet meer heeft mogen zien. Om half twee is hij zacht en kalm en zonder eenig merkbaar lijden ingeslapen en is sedert gisteren avond slechts oogenblikken bij kennis geweest. Ik was zoo gelukkig dat vader gisteren komen zoude en nu heeft de mist belet dat hij Therus nog levend gezien heeft. Ik weet niet waar heen of wat te doen en laat ons maar denken dat hij ten minste uit zijn lijden en gelukkig is. Ik wou dat Vader hier was en zie zoo tegen ZE komst op. Lieve moeder hij was zoo gelukkig dat vader zou komen en stond er zoo bepaald op dat ik ZE zoude gaan afhalen. Hij had zich zoo gevleid om met vader mee te gaan naar Holland.

[verso]

Zijn sterfbed heeft mij weer zoo herinnerd aan dat van mijn lieve Toos, het was even kalm en rustig. –

Ik zie met angst vader tegemoet! Moest ik daar voor naar parijs gaan ?? Ik ben niet geschikt meer te schrijven van daag

Uwe diepbedroefde Jan

-

13.. 74

Monsieur,

M.M. Goupil ont décidé hier sur la proposition que je leur ai soumise qu’ ils commanderaient un entourage et une plaque commémorative pour le tombeau de votre regretté frère. Veuillez donc me faire parvenir les noms exacts de votre cher frère, et agréer l’assurance de ma considération distinguée.

Le Nussy

-

Parijs 22 Maart 1875

Beste menschen, Ik was zeer in mijn schik, zaterdag avond te huis komende een brief van huis te vinden. Ik vreesde al dat ik tot Paschen zou moeten wachten eer ik weer iets van Ul. Hoorde. Ook de inhoud deed mij plezier, daar ik er een goed gezondheidsbericht in vond.

Ik wil dan ook niet langer wachten met weer eens van mij te doen hooren en begin dezen nu maar op mijn bureau om hem van avond of morgen dan verder af te maken.

Met mijn gezondheid gaat het vrij goed. Het voortdurende koude weer maakt wel dat ik eigenlijk doorlopend verkouden ben maar het hoesten schikt nog al. Het is meest des morgens bij het opstaan dat ik er last van heb. Ik heb weer van die hoestpoeder moeten bestellen want de voorraad van dr. Looze was uitgeput.

Moeder kan gerust zijn dat ik geen enkele avond vergeet mijn … in te nemen. Het legio ledige fleschjes zou dit kunnen bevestigen. –

Met mijn werkzaamheden gaat het den ouden gang. Ik ga des morgens om 8 uur naar mijn kantoor en blijf daar tot de post sluit (half zes). Princeteau blijft nog altijd de hoop koesteren dat het met de aanvragen beter gaan zal. Ik heb hem Zaterdag eens gepolsd wanneer hij dacht het als gedaan te beschouwen doch merkte wel dat hij hier voor eerst nog geen plan had. Wij krijgen nog dagelijks nieuwe correspondentes.

[verso]

Gisteren ben ik daar het wel frisch weertje maar toch mooie zonneschijn was een naar het kerkhof Père la Chaise geweest om het graf van onze Therus eens te gaan zien. –

Na bijna een uur gezocht te hebben, heb ik het eindelijk gevonden. Dat ik zoo lang moest zoeken zal u niet verwonderen als u weet dat het kerkhof zo groot is als den geheelen Haag en bovendien wist ik wel zoo wat de plaats, maar vader zal zich wel herinneren dat bij zijn begrafenis wij op eene woeste opene plek waren en deze is nu geheel, man aan man, met tombes bezet. Zoodat de plaats voor mij onherkenbaar qwas. Ter grootte van het graf is er rond een stenen fondament gemaakt tot op ± een voet boven de grond en daar op is en net, stevig ijzeren hek geplaatst (1 meter hoog). Aan het einde van het graf is een staande steen waarop staat

Ce – git

Woutherus Stefanus Schüller

décéde le 7 Novembre 1874

dans son 30 e année

Binnen het hek zijn op het graf eenige palmboompjes geplant. De steen is van wit marmer en het hek natuurlijk zwart geverfd.

Het was een treurig bezoek op zijn jaardag.

Als U dezen krijgt is onze student zeker ook weer in de pastorie ingekwartierd. Ik zoude ook wel eens van de partij willen zijn maar zal mijn verlangen nog maar wat moeten opschorten. Dat de kleine smeerlap zoo gezond is doet mij groot plezier, als hij nu maar niet al te stout is ook, want stoute jongens worden nooit groot.

-

[Parijs, april 1875]

Lieve Jan,

Nu ge jarig zijt wil Papa niet vergeten je een briefje te schrijven om je met dezen dag te feliciteren. Als ik bij je was zoude ik je eens lekker pakken maar dat zullen Oopa, Ooma en de Tantes wel voor mij willen doen. Het is te moeielijk om je nu iets voor je verjaardag te sturen maar als papa naar je toe komt zal hij een cadeautje voor je meêbrengen.

Ge wordt nu al zoo groot dat ge zeker nooit meer driftig of stout zijt. Een jongen die al een broek draagt als Papa en Oom Louis en met galgen is nooit driftig of brutaal.

Hoe gaat het met je tuintje, groeit het er goed in en zijn de aarbeien nog niet rijp? Dan moet ge me toch vooral waarschuwen en dan zal ik zien of ik je kan komen helpen ze op te eten. –

[verso]

Je moet de menschen eens lekker voor mij kussen. Je hebt zeker van morgen uit je mooie glaasje een lekker borreltje van tante Santje gehad. Nu, Papa zal ook eens op je gezondheid drinken.

Wees lekker gekust door

Je liefhebbende

Papa

Een van de menschen zal dezen brief wel eens voor je willen voorlezen.

Afkortingen

CBG – Centraal Bureau Genealogie

NP – Nederland’s Patriciaat

---

1. De Romeinse cijfers verwijzen naar de nummering in het Nederland’s Patriciaat, Genealogieën van bekende geslachten, 89 [e] jaargang, 2009, v/a p. 360.↩︎
2. Christiaan Schüller (VIId) (1781-1859) was van 1805-1819 predikant geweest in Ellecom en was daarna in 1819 beroepen in Steenbergen (N-Br.). De Noordwesthoek van Brabant waar Steenbergen lag, was grotendeels protestant in een verder overwegend katholieke provincie. Het dorp kreeg in 1832 een nieuwe kerk, dankzij een schenking van koning Willem I. Deze kerken, opgericht om het protestantisme te versterken, werden in opdracht van de overheid gebouwd door ingenieurs van Rijkswaterstaat en worden ook wel Waterstaatskerken genoemd. Ze vallen op door een sober classicistisch uiterlijk met zuilen en fronton en zijn doorgaans wit gepleisterd. De kerk en de pastorie staan er nog steeds, in goede staat.↩︎
3. De familierelaties werden in de jaren daarop nog gecompliceerder: de broer van Petronella en Maria, Christiaan Schüller (VIIIe) (1821-1861), trouwde in 1847 met zijn volle nicht Alberta (1820-1859), de zuster van Cornelis. Hun dochter Margaretha trouwde in 1872 weer met een Schüller en wel met Lodewijk Schüller (IXc) (1835-1907), zoon van Jan van Lamzweerde Schüller (VIIIf); zij hadden als gemeenschappelijke overgrootvader Jan (VIb).↩︎
4. Omdat doorgaans niet bekend is hoe personen in het dagelijks leven genoemd, wordt hier steeds de eerste doopnaam gebruikt, tenzij uit documenten of overlevering bekend is dat de roepnaam anders luidde.↩︎
5. Als er sprake is van ‘familiearchief’, betreft het de documenten, foto’s etc. in bezit van de erven W.W. Schüller te Amsterdam.↩︎
6. ‘Zakboekje’ uit 1830 in familiearchief, waarin staat dat de reden van zijn komst bij het korps is ‘den nood des vaderlands’.↩︎
7. Dit herinneringskruis werd in 1831 bij koninklijk decreet van koning Willem I uitgereikt aan alle vrijwilligers bij de Tiendaagse Veldtocht. De kruisen worden ook wel ‘Hasseltse kruisen’ genoemd omdat ze gegoten werden van het brons van een kanon dat buitgemaakt was bij Hasselt.↩︎
8. Behalve vader Christiaan (VIId) waren er nog drie andere predikanten in de familie: zijn broer Jan van Lamzweerde Schüller, zwager Gilles Wijnmalen en zwager Arie van der Lee, echtgenoot van zijn zuster Jacomina.↩︎
9. De kerk daar is aan het eind van de Tweede Wereldoorlog verwoest en vervangen door nieuwbouw.↩︎
10. Evenals haar zuster Santje bleef Mina ongetrouwd. Zij woonde later enkele jaren bij het gezin van Jan Catharinus (haar neef) in Den Haag op de Laan van Meerdervoort.↩︎
11. Doordat de kerk bij de watersnood van 1953 enige keren onder water had gestaan, verzakte hij en werd hij in 1959 afgebroken (zie voor afbeeldingen van de kerk: W.P. de Vrieze, Schouwen zoals het was, 1982, p. 134 en 141 en van het interieur in 1954, p. 135). Het bord met de namen van predikanten werd overgebracht naar de kerk in Scharendijke, de preekstoel ging naar Renesse.↩︎
12. Ook die is na de watersnood afgebroken (voor een foto zie Scharendijke 1 in de Serie Oude ansichten, Zaltbommel).↩︎
13. Bron: CBG-Familieberichten.↩︎
14. Zie bijlage 1.↩︎
15. Door de beperkte communicatie-middelen in die tijd kon de datum van het vergaan van een schip alleen worden afgeleid van het feit dat het niet in een volgende haven verscheen. Onderzoek in de Zeeuwse kranten van die tijd heeft geen bericht over hun tragische dood opgeleverd.↩︎
16. Bij onderzoek in het Provinciaal archief van Zeeland (Middelburg) in 1990 bleken de twee documenten met hun testamenten wel geregistreerd te staan maar in de desbetreffende map te ontbreken.↩︎
17. Zie bijlage 2.↩︎
18. Zie Wikipedia Gillis Pieter de Neve.↩︎
19. Op de achterzijde van de tekening staat geschreven: Wanneer Gij ver van hier dit blaadje soms ter hand neemt denk dan ook aan hen die Gij hier achterliet en aan Uw liefhebbenden Broeder C.W. Schüller. Elkerzee den 29 Julij 1857.↩︎
20. De gegevens over Jans militaire carrière komen uit het Stamboek voor officieren in het Nationaal Archief.↩︎
21. Bron: CBG – Familieberichten.↩︎
22. ‘welgeschapen zoon’; bron: CBG – Familieberichten.↩︎
23. Het is mogelijk dat het contact met Goupil is gelegd via ds. Theodorus van Gogh (vader van de schilder Vincent), die predikant was in het nabij Steenbergen gelegen Zundert. Diens broer was de kunsthandelaar Vincent van Gogh (‘Oom Cent’), die vanaf 1858 in Parijs bij de fa. Goupil werkte en boven de Goupil-vestiging in de Rue Chaptal 9 woonde. Hij was in 1861 firmant van Goupil geworden en had zijn zaak in Den Haag tot het Nederlandse filiaal van Goupil gemaakt. De Haagse zaak verhuisde in 1861 naar Plaats 14 (en werd in 1917 opgeheven). In Den Haag zou Vincent van Gogh (de schilder) van 1869 tot 1873 werken; daarna werd hij van 1873-1875 aangesteld bij Goupil in Londen en van 1875-76 bij Goupil in Parijs. Zijn broer Theo werkte vanaf 1873 bij Goupil in Den Haag en ging in 1879 naar Parijs. Het jaar daarvoor, in 1878, had ‘Oom Cent’ zich uit Goupil teruggetrokken. Er was overigens nog een Van Gogh-Schüller connectie die van invloed kan zijn geweest. De oudere broer van Ds. Theo van Gogh, Hendrik Vincent (‘Oom Hein’) woonde in Rotterdam ‘op den Steiger’ vlakbij het echtpaar Herman Henric Schuller (een oudoom van Woutherus Stephanus) en Margaretha Johanna Mes. ‘Oom Hein’ had in Rotterdam een boekhandel, maar ging in 1859 naar Den Haag om daar bij Goupil te gaan werken, de zaak van zijn broer Vincent (voor Vincent van Gogh ‘Oom Cent’). Connecties te over! In Parijs had Therus contact met de schilder Matthijs Maris die daar woonde tussen 1869 en 1877 en soms voor Goupil werkte, met de schilder D.A.C. Artz die daar tussen 1866 en 1874 verbleef en met E.J. van Wisselingh (van de latere kunsthandel Van Wisselingh in Den Haag en Amsterdam). Van Wisselingh was een vriend van Matthijs Maris en werkte tussen 1866 en 1874 bij Goupil in Parijs. Zie: J.F. Heijbroek en E.L. Wouthuysen, Portret van een kunsthandel. De firma Wisselingh en zijn compagnons, 1838 – heden,1999.↩︎
24. Brieven Vincent van Gogh, nr. 026, vanuit Londen aan Theo, dinsdag 21 juli 1874. Digitaal te raadplegen.↩︎
25. Het pand bestaat nog steeds in vrijwel onveranderde staat.↩︎
26. Begin jaren ’70 was een roerig periode in Parijs, door het beleg van Parijs (winter 1870-71) volgend op de Franse nederlaag in de Franse-Duitse oorlog en de val van de van de keizer. Daarop (maart-mei 1871) werd het er nog gevaarlijker tijdens de zogenaamde Commune waarbij de opstandige communards tegen de overheidstroepen vochten in hevige, bloedige gevechten. Veel gebouwen in de stad werden verwoest, velen sneuvelden en er was nauwelijks te eten. In de tweede helft van 1871 werd het weer rustig en kon de wederopbouw beginnen. Artistiek gezien waren de jaren ’70 in Parijs spannende tijden waarin de nieuwe schilders (Monet, Pissarro, Renoir, Sisley) zich afzetten tegen de gevestigde orde, de selecties voor de jaarlijkse Salon steeds veel discussies en ruzies opriepen en Manet glorieerde op de Salon van 1873 met zijn ‘Le bon Bock’, geïnspireerd op de schilderijen van Frans Hals die hij op zijn reis naar Nederland het jaar daarvoor (zijn vrouw was Nederlandse) had gezien. In april/mei 1874 organiseerden de impressionisten voor het eerst een eigen tentoonstelling in de studio van fotograaf Nadar aan de Boulevard des Capucins. Op die tentoonstelling hing Monets werk ‘Soleil levant – Impression’ dat de schilders de spotnaam en later de erenaam Impressionisten zou opleveren. Het publiek stroomde toe, niet iedereen was enthousiast – ook de critici niet – maar het was een evenement van betekenis. Wie weet hoorde ook Therus Schüller tot de bezoekers.↩︎
27. Daarover bevindt zich een briefje van fa. Goupil in het familiearchief (zie bijlage 3); ook Thijs Maris vermeldt dat in een brief (zie boven). Zie voor een transcriptie van Jans brieven bijlage 4. Bij bezoek aan Père Lachaise in oktober 2006 bleken in de administratie geen gegevens over de begrafenis en het graf beschikbaar te zijn.↩︎
28. In Brabant werden de interstedelijke verbindingen aan het eind van de 19 [de] eeuw behalve door treinen onderhouden door een net van tramwegen, de Brabantse Buurtspoorwegen- en Autobusdienst.↩︎
29. Bron: CBG – Familieberichten.↩︎
30. Bij de afbraak van de kerk van Elkerzee in 1959 is ook het kerkhof verdwenen. Bij het bezoek in 1990 lag zijn grafsteen in een verwaarloosd bosje op de plaats waar ooit de kerk stond. Bij een tweede bezoek, in 2007, bleek het kerkhof gerestaureerd; er liggen zo’n tien grafstenen in een grasveld, dat de plaats van de kerk en de begraafplaats aangeeft. De grafsteen van dominee Schüller is gebroken en de tekst erop is nauwelijks leesbaar. ‘TER GEDACHTENIS / AAN HAREN LEERAAR / D CORNELIS SCHULLER / GEB. DEN 24 DECEMBER 1811 / OVERLEDEN 29 FEBRUARI 1880 / DOOR DE KERKELIJKE GEMEENTE / VAN ELKERZEE.’ Tegenwoordig (2025) is het kerkhof gereconstrueerd en is de steen van ds. Schüller netjes herplaatst.↩︎
31. Knipsel in het familiearchief zonder bronvermelding.↩︎
32. Een latere predikant van Elkerzee (1913-1917), Ds. A.K. Straatsma (1886-1971), heeft in de jaren ’20 van de vorige eeuw een roman over Elkerzee geschreven, in 1923 verschenen onder de titel Blijdschap in den hemel en in 1924 als De Gantelboer. Het boek geeft een goed beeld van de onderlinge verhoudingen in de gemeenschap; die zullen een kleine honderd jaar eerder niet veel anders zijn geweest!↩︎
33. Transcriptie van een op geluidsband opgenomen interview – datum onbekend, ca. 1988 - in verband met een onderzoek naar bestuursambtenaren in Nederlands-Indië door Henk van Dijk van de Universiteit Utrecht – in het familiearchief (het onderzoek is niet gepubliceerd).↩︎
34. Herman Eduard d’Audretsch (1872-1966) had van 1913 tot 1945 Kunstzaal d’Audretsch in Den Haag, eerst op de Hooge Wal (Hogewal), daarna op het Noordeinde.↩︎
35. Op haar overlijdenskaart (945) staat Threes.↩︎
36. In het NP staat vermeld dat zoon Louis in 1899 in Haarlem is geboren; dat klopt niet met de gegevens van de Bevolkingsregisters in Den Haag, Haarlem en Apeldoorn. In Den Haag staat Amsterdam als zijn geboorteplaats genoemd, in Apeldoorn ook tweemaal (bij de vestiging en het huwelijk).↩︎
37. Bron: Haarlems Bevolkingsregister.↩︎
38. Bron: gedicht bij het koperen huwelijksfeest van Jan en Lise (familiearchief).↩︎
39. De naam van het eerste woonadres is in het Bevolkingsregister niet te lezen, wel het nummer: 126. Uit andere bronnen is op te maken dat het 2 [de] Schuytstraat 126 moet zijn.↩︎
40. Zie ook J.C. Schüller, kunsthandelaar op deze website. De Woningkaart van Plein 22A (Haags Gemeentearchief) geeft als datum 7 juli 1903, geeft een aantal namen van dienstpersoneel en meldt als inwonende mejuffrouw J.L. Schuller, hoogstwaarschijnlijk ‘tante Mina’. Het pand huisvest nu een café/restaurant en een aantal appartementen.↩︎
41. Nu een dependance van de Tweede Kamer. Het pand lag gunstig ten opzichte van de ministeries en waarschijnlijk telde Schüller heel wat ambtenaren tot zijn klanten.↩︎
42. Het pand bevindt zich (2008) nog in de oorspronkelijke staat en is goed onderhouden. Opvallend is de voordeur met houtsnijwerk in art deco-stijl, die wel eens speciaal voor kunstliefhebber Schüller kan zijn ontworpen.↩︎
43. De naam van het hoofd van de huishouding is in het bevolkingsregister slecht leesbaar, J.M.B. Geisderver?.↩︎
44. Nunspeet stond bekend als een kunstenaarsdorp waar veel kunstenaars korte of langere tijd verbleven, onder andere Jaap Dooijewaard, een huisvriend van de Schüllers, die van 1905-1915 in het ‘atelier op de heuvel’ aan De Zoom, woonde. Zie Margot Jongedijk/Lies van de Beek, Nunspeet Kunstenaarsdorp, 2019, p. 121. Over ontmoetingen van Jan Schüller met die kunstenaars is niets bekend.↩︎
45. Een doos met condoleancekaartjes en briefjes, waarvan een deel afkomstig van kunstenaars, is geschonken aan het Rijksmuseum ten behoeve van de kunstenaarsdocumentatie en is te raadplegen op de website van het Rijksmuseum onder Collectie - Jan Schüller.↩︎
46. Te raadplegen op de website van het RKD onder Archief J.C. Schüller (0822).↩︎
47. Zie J.C. Schüller, kunsthandelaar op deze website.↩︎
48. Zie Jan de Lange, Jan Mankes, een kunstenaarsleven in brieven 1910-1920, 2013, p. 33-34, p. 413, noot 7, p. 414, noot 2.↩︎
49. De catalogus bevindt zich in het Haags Gemeentearchief.↩︎
50. Zie noot 33.↩︎
51. Apeldoorn kwam al vaker in de geschiedenis van de Schüllers voor. Niet alleen was tante Mina (Jacomina Louisa, geb. 1840) daarheen in 1911 verhuisd en op 15 december 1911 overleden, ook de nazaten van Ds. Jan Henric Sibillus van Lamzweerde Schüller, een broer van Ds. Cornelis Woutherus uit Elkerzee, woonden daar in het begin van de 20 [ste] eeuw.
    Het lijkt er op (Bevolkingsregister Apeldoorn) dat een van de dochters, Johanna Petronella Jacoba (geb. 1840), daar vanaf 15 januari 1902 een pension dreef, eerst aan de W. van Hasseltlaan (AA 129), daarna op de Kastanjelaan (in het Erica-adresboekje van 1911/12 staat als adres Kastanjelaan AA 422) en uiteindelijk op de Zwolscheweg 29. Van dat laatste pension bestaat onder andere een prentbriefkaart in het Apeldoorns Archief, het pension heette Bella Vista. In het pension woonden ook haar zusters: Cornelia Christina (geb. 1843), agente levensverzekering, en Christina Gerarda Johanna (geb. 1839). De zusters waren alledrie afkomstig uit Rotterdam. Op 20 maart 1902 kwam bovendien hun nicht, dochter van Lodewijk Jacominus (IXc), Aletta Schüller (geb. 1878) daar wonen. Ze was muziekonderwijzeres.
    Op 2 januari 1909 werd ook zuster Petronella Johanna Hendrika (geb. 1837) ingeschreven. Zij had al eerder in Apeldoorn gewoond, van 4 januari 1879 tot 1881 en was toen vertrokken naar Kralingen.
    Volgens het NP overleed de vader van Aletta, broer van de zusters (Lodewijk Jacominus) op 21 december 1907 in Apeldoorn; gegevens zijn daarover (nog) niet in het Apeldoorns Archief gevonden.
    In de jaren daarop overlijden de zusters: Christina op 22 juni 1912, Johanna op 2 januari 1915, Petronella op 10 januari (niet, als in NP, juni) 1915 (doodsoorzaak Dementia senilis). Het adres van overlijden is Kastanjelaan AA 422. Pas in 1927 overlijdt Cornelia (zij noemt zich als enige Van Lamzweerde Schüller); ze woont dan in het pension op de Zwolscheweg 29.
    Of Elisabeth Schüller-Audretsch en haar kinderen in Apeldoorn contact hadden met de toen nog levende achternichten van hun man en vader, Cornelia en Aletta, is onbekend. De aanwezigheid van een foto van Petronella in het familiearchief met daarop door Therus geschreven ‘nicht Piet’ zou daar wil op kunnen wijzen.↩︎
52. Bron: Bevolkingsregister Den Haag.↩︎
53. Nu Jhr.Mr. G.W. Molleruslaan 11, het pand is onlangs in oude staat gerestaureerd.↩︎
54. Tegenwoordig nr. 16, nog in oorspronkelijke staat.↩︎
55. Bron: Bevolkingsregister Den Haag.↩︎
56. Het Apeldoornse Bevolkingsregister meldt als datum 12 februari 1920.↩︎
57. Bron: Woningkaart, Gemeentearchief Den Haag.↩︎